The Discrimination Between the Seer and the Seen

इत्युक्त्वारुह्य सौधाम्यं नवमीं भूमिमाविशत्‌ । तत्र वातायने चित्रे सर्वलोकावलोकने ॥ २१ ॥

ity-uktvā rūhya saudhāmyam navamīṁ bhūmim āviśat । tatra vātāyane citre sarva-lokāvalokane ॥ 21 ॥

आसने मृदुतूलाढये विवेशान्यविवर्जितः । मनः समाधाय दृढं विचारमकरोत्तदा ॥ २२ ॥

āsane mṛdu-tūlāḍhye viveśānya-vivarjitaḥ । manaḥ samādhāya dṛḍhaṁ vicāram akarot tadā ॥ 22 ॥

नूनमेते जनाः सर्वे कथमेवं विमोहिताः । नैकोऽप्यत्र विजानाति स्वात्मानं लेशतोऽपि वै ॥ २३ ॥

nūnam ete janāḥ sarve katham evaṁ vimohitāḥ । naiko'py atra vijānāti svātmānaṁ leśato'pi vai ॥ 23 ॥

सर्वोऽपि स्वात्मनो हेतोः करोति विविधाः क्रियाः । केचित्‌ पठन्ति शास्त्राणि साम्नायाङ्गानि नित्यशः ॥ २४ ॥

sarvo'pi svātmano hetoḥ karoti vividhāḥ kriyāḥ । kecit paṭhanti śāstrāṇi sāmnāyāṅgāni nityaśaḥ ॥ 24 ॥

केचिद्धनान्यर्जयन्ति केचिच्छासति चावनिम्‌ । अन्ये युध्यन्ति रिपुभिरन्ये भोगैकलम्पटाः ॥ २५ ॥

kecid dhanāny arjayanti kecic chāsati cāvanim । anye yudhyanti ripubhir anye bhogaika-lampaṭāḥ ॥ 25 ॥

कुर्वन्त्येतत्‌ स्वार्थमेते स स्वात्मा कतमो भवेत्‌ । नैनं जानाति कोऽप्यत्र कुत एवमयं भ्रमः ॥ २६ ॥

kurvanty etat svārtham ete sa svātmā katamo bhavet । nainaṁ jānāti ko'py atra kuta evam ayaṁ bhramaḥ ॥ 26 ॥

अहो यथावदात्मानमविदित्वैव वै कृतम्‌ । व्यर्थं स्वप्ने कृतमिव तदद्य विमृशामि तम्‌ ॥ २७ ॥

aho yathāvad ātmānam aviditvaiva vai kṛtam । vyarthaṁ svapne kṛtam iva tad adya vimṛśāmi tam ॥ 27 ॥

गृहधान्य राज्यधनयोषित्पश्वादि किञ्चन । न मे स्वरूपं भवति त्वनहन्ताश्रयत्वतः ॥ २८ ॥

gṛha-dhānya rājya-dhana-yoṣit-paśvādi kiñcana । na me svarūpaṁ bhavati tv anahantā-āśrayatvataḥ ॥ 28 ॥

मदर्थ भूतताहेतोर्देहोऽहं स्यां हि सर्वथा । नूनं क्षत्रियदायादो गौराङ्गोऽहं न संशयः ॥ २९ ॥

madartha bhūtatā-hetor deho'haṁ syāṁ hi sarvathā । nūnaṁ kṣatriya-dāyādo gaurāṅgo'haṁ na sanśayaḥ ॥ 29 ॥

अहन्तया समाक्रान्तास्तथैतेऽपि जनाः परे । इति निश्चित्य दध्यौ तं देहं राजकुमारकः ॥ ३० ॥

ahantayā samākrāntās tathā ete'pi janāḥ pare । iti niścitya dadhyau taṁ dehaṁ rāja-kumārakaḥ ॥ 30 ॥

अथ देहस्य चात्मत्वं प्रतिषेद्धुं प्रचक्रमे । अहो कथं देह एष ममतायाः समाश्रयः ॥ ३१ ॥

atha dehasya cātmatvaṁ pratiṣeddhuṁ pracakrame । aho kathaṁ deha eṣa mamatāyāḥ samāśrayaḥ ॥ 31 ॥

रुधिरास्थ्यादिसंघातः प्रतिक्षणविकारवान्‌ । मम रूपं भवेन्नूनं छिन्नमेतत्तु लक्ष्यते ॥ ३२ ॥

rudhirāsthīādi-saṁghātaḥ prati-kṣaṇa-vikāravān । mama rūpaṁ bhaven nūnaṁ chinnam etat tu lakṣyate ॥ 32 ॥

काष्ठलोष्टसमत्वेन स्वप्नादौ चान्यथा स्थितः । नाहं देहोऽन्य एव स्यां प्राणोऽप्येष तथाविधः ॥ ३३ ॥

kāṣṭha-loṣṭa-samatvena svapnādau cānyathā sthitaḥ । nāhaṁ deho'nya eva syāṁ prāṇo'py eṣa tathāvidhaḥ ॥ 33 ॥

मनो बुद्धिश्च नाहं स्यां यत एतन्ममेरितम्‌ । अतो देहादिबुद्धयन्ता दन्य एव न संशयः ॥ ३४ ॥

mano buddhiś ca nāhaṁ syāṁ yata etan mameritam । ato dehādibuddhyanta danya eva na sanśayaḥ ॥ 34 ॥

अहं कदाचिन्नास्मीति भासनाभावहेतुतः । सर्वदाऽहं भासमानः स्थित एव न संशयः ॥ ३५ ॥

ahaṁ kadācin nāsmīti bhāsanābhāva-hetutaḥ । sarvadā'haṁ bhāsamānaḥ sthita eva na sanśayaḥ ॥ 35 ॥

भासमानस्य तु मम केन भानमिति स्फुटम्‌ । नहि जानामि तत्‌ कस्मादेतन्न विदितं मया ॥ ३६ ॥

bhāsamānasya tu mama kena bhānam iti sphuṭam । nahi jānāmi tat kasmād etan na viditaṁ mayā ॥ 36 ॥

घटादिकं चक्षुराद्यैर्भासते भुवि नान्यतः । प्राणस्त्वचा विभात्येष मनो ज्ञानेन चोहितम्‌ ॥ ३७ ॥

ghaṭādikaṁ cakṣur-ādyair bhāsate bhuvi nānyataḥ । prāṇas-tvaca vibhāty-eṣa mano jñānena cohitam ॥ 37 ॥

एवं बुद्धिः केन च मे भासनं नाविदं त्विदम्‌ । अथैषां भासनादेव नात्मा भासेत मे यदि ॥ ३८ ॥

evaṁ buddhiḥ kena ca me bhāsanaṁ nāvidaṁ tvidam । athaiṣāṁ bhāsanād eva nātmā bhāseta me yadi ॥ 38 ॥

तर्हि नो विमृशाम्येतांस्ततो मे भासनं भवेत्‌ । इति निश्चित्य मनसा जहौ मानसगोचरम्‌ ॥ ३९ ॥

tarhi no vimṛśāmy-etāṁs tato me bhāsanaṁ bhavet । iti niścitya manasā jahau mānasa-gocaram ॥ 39 ॥

अथाऽपश्यदन्धकारं गाढं तत्‌ क्षणमात्रतः । इदं ममात्मनो रूपमिति निश्चितमानसः ॥ ४० ॥

atha'apayśad-andhakāraṁ gāḍhaṁ tat kṣaṇa-mātrataḥ । idaṁ mamātmano rūpam iti niścitya mānasaḥ ॥ 40 ॥

प्रहर्ष मतुलं लेभे चाथ भूयो व्यचिन्तयत्‌ । नूनं पुनः प्रपश्यामीत्येवं चित्तं रुरोध वै ॥ ४१ ॥

praharṣa matulaṁ lebhe cātha bhūyo vyacintayat । nūnaṁ punaḥ prapaśyāmītyevaṁ cittaṁ rurodha vai ॥ 41 ॥

चञ्चलं हठयोगेन निरुद्धं समवैक्षत । तेजःपुञ्जमनाद्यन्तं भास्वरं क्षणमात्रतः ॥ ४२ ॥

cañcalaṁ haṭhayogena niruddhaṁ samavaikṣata । tejaḥ-puñjam-anādyantaṁ bhāsvaraṁ kṣaṇamātrataḥ ॥ 42 ॥

प्रबुद्धश्चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः । अहो पश्यामि विविधं किमात्मानं कथं त्विदम्‌ ॥ ४३ ॥

prabuddhaś-cintayāmāsa kim-etad-iti vismitaḥ । aho paśyāmi vividhaṁ kimātmānaṁ kathaṁ tvidam ॥ 43 ॥

भूयः पश्यामि चेव्येवं रुरोध स्वमनस्तदा । विलीनं निद्रया चित्तं बभौ चिरतरं दृढम्‌ ॥ ४४ ॥

bhūyaḥ paśyāmi cevy-evaṁ rurodha svamanas-tadā । vilīnaṁ nidrayā cittaṁ babhau cirataraṁ dṛḍham ॥ 44 ॥

तत्रापश्यत्‌ स्वप्नजालं विचित्रानेकदर्शनम्‌ । अथ प्रबुद्धोऽत्यन्तं वै चिन्तां प्राप महत्तराम्‌ ॥ ४५ ॥

tatrāpaśyat svapna-jālaṁ vicitrāneka-darśanam । atha prabuddho'tyantaṁ vai cintāṁ prāpa mahattarām ॥ 45 ॥

किमहं निद्रयाच्छन्नः स्वप्नान्‌ समवलोकयम्‌ । तमस्तेजश्चापि दृष्टमहो स्वप्नात्मकं भवेत्‌ ॥ ४६ ॥

kim-ahaṁ nidrayācchannaḥ svapnān samavalokayām । tamas-tejaś-cāpi dṛṣṭam-aho svapnātmakaṁ bhavet ॥ 46 ॥

स्वप्नस्तु मानसोल्लासस्तदेतं वर्जये कथम्‌ । भूयो निगृह्य पश्यामीत्येवं निश्चित्य वै दृढम्‌ ॥ ४७ ॥

svapnas-tu mānasollāsas-tadetaṁ varjaye katham । bhūyo nigṛhya paśyāmītyevaṁ niścitya vai dṛḍham ॥ 47 ॥

रुरोध चित्तं तु हठात्तदेतदभवत्‌ स्थिरम्‌ । तदानन्दसमुद्रान्तर्निमग्न इव सोऽभवत्‌ ॥ ४८ ॥

rurodha cittaṁ tu haṭhāt-tad-etad-abhavat sthiram । tadānanda-samudrāntar-nimagna iva so'bhavat ॥ 48 ॥

पुनश्चित्तप्रचलनात्‌ प्रबुद्धोऽभवदञ्जसा । किमेष मेऽभवत्‌ स्वप्नश्चाऽथवा चित्तविभ्रमः ॥ ४९ ॥

punaś-citta-pracalanāt prabuddho'bhavad-añjasā । kim-eṣa me'bhavat svapnaś-cā'thavā citta-vibhramaḥ ॥ 49 ॥

आहोस्वित्‌ सत्य एष स्यादविचिन्त्यं विभाति मे । नाऽन्वभूवं किञ्चिदपि सुखमाप्तं कथं मया ॥ ५० ॥

āhosvit satya eṣa syād-avicintyaṁ vibhāti me । nā'nvabhūvaṁ kiñcid-api sukham-āptaṁ kathaṁ mayā ॥ 50 ॥

अहोऽस्य सुखलेशस्य तुल्यं नास्त्यत्र किञ्चन । अहं सुषुप्तवन्मूढः कथमेतत्‌ सुखं स्थितम्‌ ॥ ५१ ॥

aho'sya sukhaleśasya tulyaṁ nāstyatra kiñcana । ahaṁ suṣuptavan-mūḍhaḥ katham-etat sukhaṁ sthitam ॥ 51 ॥

नात्र हेतुं कञ्चिदपि लक्षये तत्‌ कथं भवेत्‌ । आत्मावगमनायाहं प्रवृत्तोऽप्यद्य नाविदम्‌ ॥ ५२ ॥

nātra hetuṁ kañcid-api lakṣaye tat kathaṁ bhavet । ātmāvagamanāyāhaṁ pravṛtto'py-adya nāvidam ॥ 52 ॥

आत्मानमन्यच्चान्यच्च पश्यामि किमिदं भवेत्‌ । प्रकाशो वान्धकारो वा सुखं वान्यदथापि वा ॥ ५३ ॥

ātmānam-anyac-cānyac-ca paśyāmi kim-idaṁ bhavet । prakāśo vāndhakāro vā sukhaṁ vānyad-athāpi vā ॥ 53 ॥

आत्मा भवेन्मम तथा क्रमिकैतत्स्वरूपकः । नान्तमेम्यत्र भूयस्तां पृच्छामि विदुषीं प्रियाम्‌ ॥ ५४ ॥

ātmā bhaven-mama tathā kramikaitat-svarūpakaḥ । nāntam-emy-atra bhūyas-tāṁ pṛcchāmi viduṣīṁ priyām ॥ 54 ॥

इति निश्चित्य द्वारेशमाहूयाज्ञां समादिशत्‌ । स्वसन्निधानमानेतुं हेमलेखां नृपात्मजः ॥ ५५ ॥

iti niścitya dvāreśam-āhūyājñāṁ samādiśat । sva-sannidhānam-ānetuṁ hemalekhāṁ nṛpātmajaḥ ॥ 55 ॥

अथ प्राप्ता मुहूर्तेन द्वारिकस्य निदेशतः । आरुरोह महासौधं मेरुमिन्दुप्रभेव सा ॥ ५६ ॥

atha prāptā muhūrtena dvārikasya nideśataḥ । āruroha mahāsaudhaṁ merum-induprabheva sā ॥ 56 ॥

अथापश्यद्‌ राजसुतं प्रियं शान्तात्ममानसम्‌ । निश्चलं निर्विकारं च संहृतेन्द्रियमण्डलम्‌ ॥ ५७ ॥

athāpaśyad rāja-sutaṁ priyaṁ śāntātma-mānasam । niścalaṁ nirvikāraṁ ca saṁhṛtendriya-maṇḍalam ॥ 57 ॥

समीपमुपसृत्याशु तद्विष्टरमुपारुहत्‌ । एकासनोपविष्टायां तस्यां स निमिषार्द्धतः ॥ ५८ ॥

samīpam-upasṛtyāśu tad-viṣṭaram-upāruhat । ekāsanopaviṣṭāyāṁ tasyāṁ sa nimiṣārdhataḥ ॥ 58 ॥

उन्मील्य नयने पार्श्वे समालोकयदास्थिताम्‌ । आलोकिता प्रियं शीघ्रं प्रणयात्‌ परिषस्वजे ॥ ५९ ॥

unmīlya nayane pārśve samālokayad-āsthitām । ālokitā priyaṁ śīghraṁ praṇayāt pariṣasvaje ॥ 59 ॥

ततः प्राहामृतस्यन्दि सुन्दरं वचनं प्रिया । नाथ किं भवताहूता कच्चित्ते नीरुजं तनौ ॥ ६० ॥

tataḥ prāhāmṛta-syandi sundaraṁ vacanaṁ priyā । nātha kiṁ bhavatā-hūtā kaccit-te nīrujaṁ tanau ॥ 60 ॥

वदाहूतौ कारणं मे यदर्थमहमागता । एवं प्रियानुयुक्तः स बभाषे स्वात्मनः प्रियाम्‌ ॥ ६१ ॥

vadāhūtau kāraṇaṁ me yadarthamahamāgatā । evaṁ priyānuyuktaḥ sa babhāṣe svātmanaḥ priyām ॥ 61 ॥

प्रिये त्वयानुशिष्टोऽहं विविक्तेऽत्र समास्थितः । विचारपरमः स्वात्मरूपलक्षणहेतवे ॥ ६२ ॥

priye tvayānuśiṣṭo'haṁ vivikte'tra samāsthitaḥ । vicāra-paramaḥ svātma-rūpa-lakṣaṇa-hetave ॥ 62 ॥

तत्परेणापि चित्रं तु लक्षितं तत्‌ पृथक्‌ किमु । आत्मनः सर्वदा प्राप्तेर्भासमानत्वतोऽपि च ॥ ६३ ॥

tat-pareṇāpi citraṁ tu lakṣitaṁ tat pṛthak kimu । ātmanaḥ sarvadā prāpterbhāsamānatvato'pi ca॥ 63 ॥

असम्यग्‌ भासनं चान्यभासनस्य निमित्ततः । इति मत्वा निरुध्यान्यभासनं सुव्यवस्थितः ॥ ६४ ॥

asamyaḍ bhāsanaṁ cānyabhāsanasya nimittataḥ । iti matvā nirudhyānyabhāsanaṁ suvyavasthitaḥ ॥ 64 ॥

अपश्यमन्धकारं च प्रकाशमन्यदेव च । क्वचित्‌ सुखं महत्‌ प्राप्तं किमेतद्वद मे प्रिये ॥ ६५ ॥

apaśyam-andhakāraṁ ca prakāśam-anyadeva ca । kvacit sukhaṁ mahat prāptaṁ kim-etad-vad me priye ॥ 65 ॥

इदमेवात्मनो रूपमथवाऽन्यद्‌ भवेत्‌ क्वचित्‌ । सम्यग्‌ विविच्य कथय यथा तमभिलक्षये ॥ ६६ ॥

idam-evātmano rūpam-athavā'nyad bhavet kvacit । samyag-vivicya kathaya yathā tam-abhilakṣaye ॥ 66 ॥

इत्युक्ता साऽब्रवीद्‌ हेमलेखा ज्ञातपरावरा । शृणु प्रिय प्रवक्ष्यामि समाहितधियाऽखिलम्‌ ॥ ६७ ॥

ityuktā sā'bravīd hemalekhā jñāta-parāvarā । śṛṇu priya pravakṣyāmi samāhita-dhiyā'khilam ॥ 67 ॥

यस्त्वया बाह्यसंरोधे व्यवसायः समेधितः । स शुभः सम्मतः सर्वैः सुमुख्यश्चात्मवेदिभिः ॥ ६८ ॥

yastvayā bāhya-saṁrodhe vyavasāyaḥ samedhitaḥ । sa śubhaḥ sammataḥ sarvaiḥ sumukhyaś-cātma-vedibhiḥ ॥ 68 ॥

विना तेन न तत्‌ प्राप्तं केनापि कुत्रचित्‌ क्वचित्‌ । न तत्‌ कारणतामेति तत्प्राप्तौ प्राप्तभावतः ॥ ६९ ॥

vinā tena na tat prāptaṁ kenāpi kutracit kvacit । na tat kāraṇatāmeti tat-prāptau prāpta-bhāvataḥ ॥ 69 ॥

अप्राप्तावात्मता न स्यादात्मत्वेऽनाप्तता कुतः । अप्राप्यः सर्वथैवात्मा प्राप्तिस्तस्य न विद्यते ॥ ७० ॥

aprāptāv-ātmatā na syād-ātmatve'nāptatā kutaḥ । aprāpyaḥ sarvathaivātmā prāptis-tasya na vidyate ॥ 70 ॥

अप्राप्तस्य भवेत्‌ प्राप्तिरात्मत्वान्नाप्तिरस्त्यतः । तन्निरोधोऽपि नाप्त्यर्थस्त्वत्र पश्य निदर्शनम्‌ ॥ ७१ ॥

aprāptasya bhavet prāptir-ātmatvān-nāptir-astyataḥ । tan-nirodho'pi nāptyarthas-tvatra paśya nidarśanam ॥ 71 ॥

अन्धकारसमाच्छन्नं किञ्चित्‌ तस्य निरोधतः । दीपाद्यैराप्यते प्राप्तमिव लोके यथा तथा ॥ ७२ ॥

andhakāra-samācchannaṁ kiñcit tasya nirodhataḥ । dīpādyair-āpyate prāptam-iva loke yathā tathā ॥ 72 ॥

यथा कश्चिद्‌ भ्रान्तचित्तः क्वचिद्विस्मृतनिष्ककः । अन्यचिन्तानिरोधेन समाहिततया पुनः ॥ ७३ ॥

yathā kaścid-bhrānta-cittaḥ kvacid-vismṛta-niṣkakaḥ । anya-cintā-nirodhena samāhitatayā punaḥ ॥ 73 ॥

आसादयति तन्निष्कं नष्टं प्राप्तं यथा तथा । न निरोधोऽत्र हेतुः स्यान्निष्काप्तौ तु यथा तथा ॥ ७४ ॥

āsādayati tan-niṣkaṁ naṣṭaṁ prāptaṁ yathā tathā । na nirodho'tra hetuḥ syān-niṣkāptau tu yathā tathā ॥ 74 ॥

आत्मलाभे न हेतु: स्यान्निरोधो बाह्यवस्तुनः । त्वया न लक्षितः स्वात्मा तत्र व्युत्पत्तिवर्जनात्‌ ॥ ७५ ॥

ātma-lābhe na hetuḥ syān-nirodho bāhya-vastunaḥ । tvayā na lakṣitaḥ svātmā tatra vyutpatti-varjanāt ॥ 75 ॥

यथा प्रकाशेऽव्युत्पन्नो रात्रौ राजसभां गतः । पश्यन्‌ सभ्यांश्च दीपांश्च न जानाति प्रकाशकम्‌ ॥ ७६ ॥

yathā prakāśe'vyutpanno rātrau rāja-sabhāṁ gataḥ । paśyan sabhyāṁśca dīpāṁśca na jānāti prakāśakam ॥ 76 ॥

शृणु प्रिय निरोधान्ते ह्यन्धकारो विलोकितः । अन्धकारावलोकादौ शेषभावस्तव स्थितः ॥ ७७ ॥

śṛṇu priya nirodhānte hyandhakāro vilokitaḥ । andhakāra-avalokādau śeṣa-bhāvas-tava sthitaḥ ॥ 77 ॥

तं भावं भावय सदा परमानन्ददायकम्‌ । अत्र सर्वे महामोहग्रहग्रस्ताः पराग्दृशः ॥ ७८ ॥

taṁ bhāvaṁ bhāvaya sadā paramānanda-dāyakam । atra sarve mahā-moha-graha-grastāḥ parāg-dṛśaḥ ॥ 78 ॥

अन्विष्यान्विष्य विहता न तां प्रापुश्च भावनाम्‌ । सन्ति लोके शास्त्रविदः कुशलाश्च सुतार्किकाः ॥ ७९ ॥

anviṣyānviṣya vihatā na tāṁ prāpuśca bhāvanām । santi loke śāstra-vidaḥ kuśalāśca sutārkikāḥ ॥ 79 ॥

अविदित्वा भावममुं शोचन्त्येव दिवानिशम्‌ । शब्दार्थशिल्पमात्रेण नहि तत्पदमाप्यते ॥ ८० ॥

aviditvā bhāvam-amuṁ śocantyeva divāniśam । śabdārtha-śilpa-mātreṇa nahi tat-padam-āpyate ॥ 80 ॥

यावदन्वेषणं कुर्याद्विचारं वापि पण्डितः । तावन्न प्राप्यते तद्वै यतो न ग्राह्यमेव तत्‌ ॥ ८१ ॥

yāvad-anveṣaṇaṁ kuryād-vicāraṁ vāpi paṇḍitaḥ । tāvanna prāpyate tadvai yato na grāhyameva tat ॥ 81 ॥

गत्वा दूरं न तत्‌ प्राप्यं स्थित्वा प्राप्तं हि सर्वदा । न तद्विचार्य विज्ञेयमविचाराद्‌ विभासते ॥ ८२ ॥

gatvā dūraṁ na tat prāpyaṁ sthitvā prāptaṁ hi sarvadā । na tadvicārya vijñeyam-avicārād vibhāsate ॥ 82 ॥

धावन्‌ स्वमूर्धच्छायेव न प्राप्यं क्रियया क्वचित्‌ । यथा हि निर्मलादर्शे प्रतिबिम्बसहस्रकम्‌ ॥ ८३ ॥

dhāvan svamūrdhacchāyeva na prāpyaṁ kriyayā kvacit । yathā hi nirmalādarśe pratibimba-sahasrakam ॥ 83 ॥

पश्यन्‌ बालोऽपि नादर्श पश्यत्येवं जनः खलु । पश्यन्‌ स्वात्ममहादर्शे प्रतिबिम्बं हि जागतम्‌ ॥ ८४ ॥

paśyan bālo'pi nādarśa paśyatyevaṁ janaḥ khalu । paśyan svātma-mahā-darśe pratibimbaṁ hi jāgatam ॥ 84 ॥

स्वात्मानं न विजानाति तद्व्युत्पत्तिविवर्जनात्‌ । यथा परिचिताकाशः पश्यन्नाकाशसंश्रितम्‌ ॥ ८५ ॥

svātmānaṁ na vijānāti tad-vyutpatti-vivarjanāt । yathā paricita-ākāśaḥ paśyan ākāśa-saṁśritam ॥ 85 ॥

जगन्नावैति चाकाशं तथा स्वात्मस्वरूपकम्‌ । नाथ सूक्ष्मदृशा पश्य ज्ञानज्ञेयात्मकं जगत्‌ ॥ ८६ ॥

jagannāveti cākāśaṁ tathā svātma-svarūpakam । nātha sūkṣma-dṛśā paśya jñāna-jñeyātmakam jagat ॥ 86 ॥

तत्र ज्ञानं स्वतः सिद्धं तदभावे न किञ्चन । प्रमाणानां प्रमाणं तदप्रमाणं स्वतो भवेत्‌ ॥ ८७ ॥

tatra jñānaṁ svataḥ siddhaṁ tad-abhāve na kiñcana । pramāṇānāṁ pramāṇaṁ tad-apramāṇaṁ svato bhavet ॥ 87 ॥

यतः प्रमाणानपेक्षमादिसिद्धमतस्तु तत्‌ । सिद्धिसाधकभावेन न तत्सिद्धिः कदाचन ॥ ८८ ॥

yataḥ pramāṇān-apekṣam-ādi-siddham-ataḥ tu tat । siddhi-sādhaka-bhāvena na tat-siddhiḥ kadācana ॥ 88 ॥

तत्र विप्रतिपन्नस्य न प्रश्नो नापि चोत्तरम्‌ । अनपह्नवनीयं तन्महादर्शतलं भवेत्‌ ॥ ८९ ॥

tatra vipratipannasya na praśno nāpi cottaram । anapahnavanīyaṁ tan-mahādarśatalaṁ bhavet ॥ 89 ॥

तत्र सर्व भासते वै दर्पणप्रतिबिम्बवत्‌ । देशेन वापि कालेन परिच्छित्तिर्न विद्यते ॥ ९० ॥

tatra sarva bhāsate vai darpaṇa-pratibimba-vat । deśena vāpi kālena paricchittir-na vidyate ॥ 90 ॥

तदन्तर्भासमानत्वात्‌ कथं ताभ्यां परिच्छिदिः । परिच्छेदस्य भानं तु गगने वस्तुभिर्यथा ॥ ९१ ॥

tad-antar-bhāsamānatvāt kathaṁ tābhyāṁ paricchidiḥ । paricchedasya bhānaṁ tu gagane vastubhir-yathā ॥ 91 ॥

राजपुत्र ! सूक्ष्मदृशा तल्लक्षय निजं वपुः । यत्र सामान्यचैतन्ये जगदेतद्‌ विराजते ॥ ९२ ॥

rāja-putra! sūkṣma-dṛśā tal-lakṣaya nijaṁ vapuḥ । yatra sāmānya-caitanye jagad-etad virājate ॥ 92 ॥

तत्समावेशसंसिद्धया सर्वकर्तृत्वमाप्नुयात्‌ । तस्योपलब्धिं वक्ष्यामि यतः प्राप्नोषि तत्पदम्‌ ॥ ९३ ॥

tat-samāveśa-saṁsiddhayā sarva-kartṛtvam-āpnuyāt । tasya-upalabdhiṁ vakṣyāmi yataḥ prāpnoṣi tat-padam ॥ 93 ॥

निद्राजाग्रन्मध्यभागे संविद्भेदान्तरे तथा । मध्ये संविद्वेद्ययोश्च सूक्ष्मबुद्धयाऽभिलक्षय ॥ ९४ ॥

nidrā-jāgran-madhya-bhāge saṁvid-bhedāntare tathā । madhye saṁvid-vedyayoś-ca sūkṣma-buddhyā'bhilakṣaya ॥ 94 ॥

एतत्पदं निजं रूपं यत्‌ प्राप्य न विमुह्यति । एतदज्ञानमात्रेण प्रवृत्तं जगदीदृशम्‌ ॥ ९५ ॥

etat-padam nijaṁ rūpam yat prāpya na vimuhyati । etat-ajñāna-mātreṇa pravṛttaṁ jagad-īdṛśam ॥ 95 ॥

नात्र रूपं रसो वापि न गन्धस्पर्शशब्दनम्‌ । न दुःखं न सुखं वा तु न ग्राह्यं ग्राहकं च न ॥ ९६ ॥

nātra rūpaṁ raso vāpi na gandha-sparśa-śabdnam । na duḥkhaṁ na sukhaṁ vā tu na grāhyaṁ grāhakaṁ ca na ॥ 96 ॥

सर्वाश्रयं सर्वरूपमपि सर्वविवर्जितम्‌ । एष सर्वेश्वरो धाता विष्णुरीशः सदाशिवः ॥ ९७ ॥

sarvāśrayaṁ sarva-rūpam-api sarva-vivarjitam । eṣa sarveśvaro dhātā viṣṇur-īśaḥ sadāśivaḥ ॥ 97 ॥

पश्येषदन्तः संरुध्य स्वात्मानं स्वात्मना सता । त्यक्त्वा बहिःप्रसरतामन्तःप्रसरणोद्यतः ॥ ९८ ॥

paśya eṣat-antaḥ saṁrudhya svātmānaṁ svātmanā satā । tyaktvā bahiḥ-prasaratām-antaḥ-prasaraṇa-udyataḥ ॥ 98 ॥

त्यक्त्वा पश्यामीति भावमन्धवन्निश्चलात्मना । दर्शनादर्शने त्यक्त्वा योऽसि सोऽसि द्रुतं भज ॥ ९९ ॥

tyaktvā paśyāmīti bhāvam-andha-vat-niścalātmanā । darśanādarśane tyaktvā yo'asi so'asi drutaṁ bhaja ॥ 99 ॥

इत्युक्तः प्रियया हेमचूड आलक्ष्य तत्‌ पदम्‌ । चिरं विश्रान्तिमालभ्य बहिर्विस्मरणं ययौ ॥ १०० ॥

ity-uktaḥ priyayā hemacūḍa ālakṣya tat padam । ciraṁ viśrāntim ālabhya bahir vismaraṇaṁ yayau ॥ 100 ॥