The Yoga of the Spiritual Arrangement of Worlds

अथार्काशसमुद्भूतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः | भक्त्या परमयाऽभ्यर्च्य पप्रच्छेदं मयासुरः १

athārkāśasamudbhūtaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ | bhaktyā paramayā'bhyarcya papracchedaṃ mayāsuraḥ ||

भगवन् किम्प्रमाणा भूः किमाकारा किमाश्रया | किंविभागा कथं चात्र सप्त पातालभूमयः २

bhagavan kimpramāṇā bhūḥ kimākārā kimāśrayā | kiṃvibhāgā kathaṃ cātra sapta pātālabhūmayaḥ

अहोरात्रव्यवस्थां च विदधाति कथं रविः | कथं पर्येति वसुधां भुवनानि विभावयन् ३

ahorātravyavasthāṃ ca vidadhāti kathaṃ raviḥ | kathaṃ paryeti vasudhāṃ bhuvanāni vibhāvayan ||3||

देवासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्यात् | किमर्थं तत् कथं वा स्याद् भानोर्भगणपूरणात् ४

devāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyāt | kimarthaṃ tat kathaṃ vā syād bhānorbhagaṇapūraṇāt

पित्र्यं मासेन भवति नाडीषष्ठया तु मानुषम् | तदेव किल सर्वत्र न भवेत् केन हेतुना ५

pitryaṃ māsena bhavati nāḍīṣaṣṭhayā tu mānuṣam | tadeva kila sarvatra na bhavet kena hetunā 5

दिनाब्दमासहोराणामधिपा न समाः कुतः | कथं पर्येति भगणः सग्रहोऽयं किमाश्रयः ६

dinābdamāsahorāṇām adhipā na samāḥ kutaḥ | kathaṃ paryeti bhagaṇaḥ sagraho'yaṃ kimāśrayaḥ

भूमेरुपर्युपर्युर्ध्वाः किमुत्सेधाः किमन्तराः | ग्रहर्त्तकक्षाः किंमात्राः स्थिताः केन क्रमेण ताः ७

bhūmeruparyuparyurdhvāḥ kimutsedhāḥ kimantarāḥ | graharttakakṣāḥ kiṃmātrāḥ sthitāḥ kena krameṇa tāḥ

ग्रीष्मे तीव्रकरो भानुर्न हेमन्ते तथाविधः | कियती तत्करप्राप्तिर्मानानि कति किञ्च तैः ८

grīṣme tīvrakaro bhānurna hemante tathāvidhaḥ | kiyatī tatkaraprāptirmānāni kati kiñca taiḥ

एतं मे संशयं छिन्धि भगवन् भूतभावन | अन्यो न त्वामृते छेत्ता विद्यते सर्वदर्शिवान् ६

etaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhagavan bhūtabhāvana | anyo na tvāmṛte chettā vidyate sarvadarśivān

इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयोक्तं वाक्यमस्य हि | रहस्यम्परमध्यायं ततः प्राह पुनः स तम् १०

iti bhaktyoditaṃ śrutvā mayoktaṃ vākyamasya hi | rahasyamparamadhyāyaṃ tataḥ prāha punaḥ sa tam ||10||

शृणुष्वैकमना भूत्वा गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् | प्रवक्ष्याम्यतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम ११

śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā guhyamadhyātmasaṃjñitam | pravakṣyāmyatibhaktānāṃ nādeyaṃ vidyate mama ||11||

वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः | अव्यक्तो निर्गुणः शान्तः पञ्चविंशात्परोऽव्ययः १२

vāsudevaḥ paraṃ brahma tanmūrtiḥ puruṣaḥ paraḥ | avyakto nirguṇaḥ śāntaḥ pañcaviṃśātparo'vyayaḥ

प्रकृत्यन्तर्गतो देवो बहिरन्तश्च सर्वगः | सङ्कर्षणोऽपः सृष्ट्वादौ तासु वीर्यमवासृजत् १३

prakṛtyantargato devo bahirantaśca sarvagaḥ | saṅkarṣaṇo'paḥ sṛṣṭvādau tāsu vīryamavāsṛjat 13

तदण्डमभवद्धैमं सर्वत्र तमसावृतम् | तत्रानिरुद्धः प्रथमं व्यक्तीभूतः सनातनः १४

tadaṇḍam abhavaddhaimaṃ sarvatra tamasāvṛtam | tatrāniruddhaḥ prathamaṃ vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ

हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि पठ्यते | आदित्यो ह्यादिभूतत्वात् प्रसूत्या सूर्य उच्यते १५

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa cchandasi paṭhyate | ādityo hyādibhūtatvāt prasūtyā sūrya ucyate

परं ज्योतिस्तमःपारे सूर्योऽयं सवितेति च | पर्येति भुवनान्येष भावयन् भूतभावनः १६

paraṃ jyotistamaḥpāre sūryo'yaṃ saviteti ca | paryeti bhuvanānyeṣa bhāvayan bhūtabhāvanaḥ ||

प्रकाशात्मा तमोहन्ता महानित्येष विश्रुतः | ऋचोऽस्य मण्डलं सामान्युस्रा मूर्त्तिर्यजूंषि च १७

prakāśātmā tamohantā mahānityeṣa viśrutaḥ | ṛco'sya maṇḍalaṁ sāmānyusrā mūrtir yajūṁṣi ca

त्रयीमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालवृद्विभुः | सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वमस्मिन् प्रतिष्ठितम् १८

trayīmayo'yaṃ bhagavān kālātmā kālavṛd-vibhuḥ | sarvātmā sarvagaḥ sūkṣmaḥ sarvam asmin pratiṣṭhitam

रथे विश्वमये चक्रं कृत्वा संवत्सरात्मकम् | छन्दांस्यश्वः सप्त युक्ताः पर्यटत्येष सर्वदा १६

rathe viśvamaye cakraṃ kṛtvā saṃvatsarātmakam | chandāṃsy-aśvaḥ sapta yuktāḥ paryaṭaty-eṣa sarvadā

त्रिपादममृतं गुह्यं पादोऽयं प्रकटोऽभवत् | सोऽहङ्कारं जगत्सृष्टयै ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः २०

tripādam amṛtaṃ guhyaṃ pādo 'yaṃ prakaṭo 'bhavat | so 'haṅkāraṃ jagat-sṛṣṭyai brahmāṇam asṛjat prabhuḥ ||

तस्मै वेदान् वरान् दत्वा सर्वलोकपितामहम् | प्रतिष्ठाप्याण्डमध्येऽथ स्वयं पर्येति भावयन् २१

tasmai vedān varān datvā sarvalokapitāmaham | pratiṣṭhāpyāṇḍamadhye'tha svayaṃ paryeti bhāvayan || 21

अथ सृष्टयां मनश्चक्रे ब्रह्माऽहङ्कारमूर्तिभृत् | मनसश्चन्द्रमा जज्ञे सूर्योऽक्ष्णोस्तेजसां निधिः २२

atha sṛṣṭyāṃ manaścakre brahmā'haṅkāramūrtibhṛt | manasaścandramā jajñe sūryo'kṣṇostejasāṃ nidhiḥ

मनसः खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् | गुणैकवृद्धया पञ्चैव महाभूतानि जज्ञिरे २३

manasaḥ khaṁ tato vāyur agnir āpo dharā kramāt | guṇaikavṛddhayā pañcaiva mahābhūtāni jajñire

अग्नीषोमौ भानुचन्द्रौ ततस्त्वङ्गारकादयः | तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे २४

Agnīṣomau Bhānucandrau, tatas tvaṅgārakādayaḥ | Tejobhūkhāmbuvātebhyaḥ kramaśaḥ pañca jajñire || 24

पुनर्द्वादशधाऽऽत्मानं व्यभजद् राशिसंज्ञकम् | नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी २५

punar dvādaśadhā'tmānaṁ vyabhajad rāśisaṁjñakam | nakṣatrarūpiṇaṁ bhūyaḥ saptaviṁśātmakam vaśī 25

ततश्चराचरं विश्वं निर्ममे देवपूर्वकम् | ऊर्ध्वमध्याधरेभ्योऽथ स्रोतोभ्यः प्रकृतीः सृजन् २६

tataś carācaraṃ viśvaṃ nirmame devapūrvakam | ūrdhvamadhyādarebhyo'tha srotobhyaḥ prakṛtīḥ sṛjan ||26||

गुणकर्मविभागेन सृष्ट्वा प्राग्वदनुक्रमात् | विभागं कल्पयामास यथास्वं वेददर्शनात् २७

guṇakarmavibhāgena sṛṣṭvā prāgvadanukramāt | vibhāgaṃ kalpayāmāsa yathāsvaṃ vedadarśanāt || 27

ग्रहनक्षत्रताराणां भूमेर्विश्वस्य वा विभुः | देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां च यथाक्रमम् २८

grahanakṣatratārāṇāṃ bhūmerviśvasya vā vibhuḥ | devāsuramanuṣyāṇāṃ siddhānāṃ ca yathākramam

ब्रह्माण्डमेतत् सुषिरं तत्रेदं भूर्भुवादिकम् | कटाहद्वितयस्यैव सम्पुटं गोलकाकृति २६

brahmāṇḍam etat suṣiraṃ tatredaṃ bhūrbhuvādikam | kaṭāhadvitayasyaiva samputaṃ golakākṛti || 26 ||

ब्रह्माण्डमध्ये परिधिर्योमकक्षाऽभिधीयते | तन्मध्ये भ्रमणं भानामधोऽधः क्रमशस्तथा ३०

Brahmāṇḍamadhye paridhiryomakakṣābhidhīyate | Tanmadhye bhramaṇaṁ bhānāmadho'dhaḥ kramaśastathā ||

मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्यशुक्रेन्दुजेन्दवः | परिभ्रमन्त्यधोऽधःस्थाः सिद्धविद्याधरा घनाः ३१

mandāmarejyabhūputrasūryaśukrendujeindavaḥ | paribhramantyadho'dhaḥsthāḥ siddhavidyādharā ghanāḥ ||31||

मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति | विभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ३२

madhye samantādaṇḍasya bhūgolo vyomni tiṣṭhati | vibhrāṇaḥ paramām śaktim brahmaṇo dhāraṇātmikām || 32 ||

तदन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाश्रयाः | दिव्यौषधिरसोपेता रम्याः पातालभूमयः ३३

tadantarapuṭāḥ sapta nāgāsurasamāśrayāḥ | divyauṣadhirasopetā ramyāḥ pātālabhūmayaḥ ||33||

अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः | भूगोलमध्यगो मेरुरुभयत्र विनिर्गतः ३४

anekaratnanicayo jāmbūnadmayo giriḥ | bhūgolamadhyago merurubhayatra vinirgataḥ

उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः | अधस्तादसुरास्तद्वद् द्विषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः ३५

upariṣṭāt sthitāstasyá sendrā devā maharṣayaḥ | adhastādasurāstadvád dviṣanto'nyonyamāśritāḥ

ततः समन्तात्परिधिः क्रमेणायं महार्णवः | मेखलेव स्थितो धात्र्या देवासुरविभागकृत् ३६

tataḥ samantātparidhiḥ krameṇāyaṃ mahārṇavaḥ | mekhaleva sthito dhātryā devāsuravibhāgakṛt

समन्तान्मेरुमध्यात् तु तुल्यभागेषु तोयधेः | द्वीपेषु दिक्षु पूर्वादिनगर्यो देवनिर्मिताः ३७

samantān merumadhyāt tu tulyabhāgeṣu toyadheḥ | dvīpeṣu dikṣu pūrvādinagaryo devanirmitāḥ ||37||

भूवृत्तपादे पूर्वस्यां यमकोटीति विश्रुता | भद्राश्ववर्षे नगरी स्वर्णप्राकारतोरणा ३८

bhūvṛttapāde pūrvasyāṁ yamakoṭīti viśrutā | bhadrāśvavarṣe nagarī svarṇaprākāratoraṇā

याम्यायां भारते वर्षे लङ्का तद्वन्महापुरी | पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकाख्या प्रकीर्तिता ३६

yāmyāyāṁ bhārate varṣe laṅkā tadvatmahāpurī | paścime ketumālākhye romakākhyā prakīrtitā

उदक् सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता | तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः ४०

udak siddhapurī nāma kuruvarṣe prakīrtitā | tasyāṃ siddhā mahātmāno nivasanti gatavyathāḥ

भूवृत्तपादविवरास्ताश्चान्योन्यं प्रतिष्ठिताः | ताभ्यश्चोत्तरगो मेरुस्तावानेव सुराश्रयः ४१

bhūvṛttapādavivarāstāśca anyonyaṃ pratiṣṭhitāḥ | tābhyaścottarago merustāvāneva surāśrayaḥ || 41 ||

तासामुपरिगो याति विषुवस्थो दिवाकरः | न तासु विषुवच्छाया नाक्षस्योन्नतिरिष्यते ४२

tāsāmuparigo yāti viṣuvastho divākaraḥ | na tāsu viṣuvacchāyā nākṣasyonnatiriṣyate 42

मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नभःस्थिते | निरक्षदेशसंस्थानामुभये क्षितजाश्रये ४३

merorubhayato madhye dhruvatāre nabhaḥsthite | nirakṣadeśasaṃsthānāmubhaye kṣitajāśraye ||43||

अतो नाक्षोच्छ्यस्तासु ध्रुवयोः क्षितिजस्थयोः | नवतिर्लम्बकांशास्तु मेरावक्षांशकास्तथा ४४

ato nākṣocchyastāsu dhruvayoḥ kṣitijasthayoḥ | navatirlambakāṃśāstu merāvakṣāṃśakāstathā

मेषादौ देवभागस्थे देवानां याति दर्शनम् | असुराणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्भागमञ्चरः ४५

meṣādau devabhāgasthē devānāṁ yāti darśanam | asurāṇāṁ tulādau tu sūryastadbhāgamañcaraḥ ||45||

अत्यासन्नतया तेन ग्रीष्मे तीव्रकरा रवेः | देवभागे सुराणां तु हेमन्ते मन्दताऽन्यथा ४६

atyāsannatayā tena grīṣme tīvrakarā raveḥ | devabhāge surāṇāṃ tu hemante mandatā'nyathā

देवासुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम् | पश्यन्त्यन्योऽन्यमेतेषां वामसव्ये दिनक्षपे ४७

devasurā viṣuvati kṣitijasthaṃ divākaram | paśyantyanyonyameteṣāṃ vāmasavye dinakṣape

मेषादावुदितः सूर्यस्त्रीन् राशीनुदगुत्तरम् | सञ्चरन् प्रागहर्मध्यं पूरयेन्मेरुवासिनाम् ४८

meṣādāvuditaḥ sūryastrīn rāśīn udaguttaram | sañcaran prāgaharmadhyam pūrayen meruvāsinām ||48||

कर्कादीन् सञ्चरँस्तद्वह्नः पश्चार्धमेव सः | तुलादींस्त्रीन्मृगादींश्च तद्वदेव सुरद्विषाम् ४६

Karkādīn sañcaraṁs tadvahnaḥ paścārdhameva saḥ | Tulādīṁstrīn mṛgādīṁśca tadvadeva suradvṣām ||

अतो दिनक्षपे तेषामन्योन्यं हि विपर्ययात् | अहोरात्रप्रमाणं च भानोर्भगणपूरणात् ५०

ato dinakṣape teṣāmanyonyaṃ hi viparyayāt | ahorātrapramāṇaṃ ca bhānorbhagaṇapūraṇāt ||50||

दिनक्षपार्धमेतेषामयनान्ते विपर्ययात् | उपर्यात्मानमन्योन्यं कल्पयन्ति सुरासुराः ५१

dinakṣapārdham eteṣām ayanānte viparyayāt | upary ātmānam anyonyam kalpayanti surāsurāḥ || 51

अन्येऽपि समसूत्रस्था मन्यन्तेऽधः परस्परम् | भद्राश्वकेतुमालस्था लङ्कासिद्धपुराश्रिताः ५२

anye'pi samasūtrasthā manyante'dhaḥ parasparam | bhadrāśvaketumālasthā laṅkāsiddhapurāśritāḥ ||52||

सर्वत्रैव महीगोले स्वस्थानमुपरि स्थितम् | मन्यन्ते रखे यतो गोलस्तस्य क्वोवं क्व वाप्यधः ५३

Sarvatraiva mahīgole svasthānamupari sthitam | Manyante rakhe yato golastasya kvovaṃ kva vāpyadhaḥ || 53

अल्पकायतया लोकाः स्वस्थानात् सर्वतोमुखम् | पश्यन्ति वृत्तामप्येतां चक्राकारां वसुन्धराम् ५४

alpakaayatayaa lokaaH svasthaanaat sarvatomukham | pashyanti vrttaamapyetaam chakraakaaraam vasundharaam

सव्यं भ्रमति देवानामपसव्यं सुरद्विषाम् | उपरिष्टाद् भगोलोऽयं व्यचे पश्चान्मुखः सदा ५५

savyaṃ bhramati devānām apasavyaṃ sura-dviṣām | upariṣṭād bhagolo 'yaṃ vyace paścān-mukhaḥ sadā

अतस्तत्र दिनं त्रिंशन्नाडिकं शर्वरी तथा | हानिवृद्धी सदा वामं सुरासुरविभागयोः ५६

ataḥ tatra dinam triṃśannāḍikam śarvarī tathā | hāni-vṛddhī sadā vāmam surāsura-vibhāgayoḥ

मेषादौ तु सदावृद्धिरुदगुत्तरतोऽधिका | देवांशे च क्षपाहानिर्विपरीतं तथाऽऽसुरे ५७

meṣādau tu sadāvṛddhirudaguttarato'dhikā | devāṃśe ca kṣapāhāmirviparītaṃ tathā''sure

तुलादौ द्युनिशोर्वामं क्षयवृद्धी तयोरुभे | देशक्रान्तिवशान्नित्यं तद्विज्ञानं पुरोदितम् ५८

tulādau dyuniśorvām̐ kṣayavṛddhī tayorubhe | deśakrāntivaśānnityaṃ tadvijñānaṃ puroditam ||58||

भूवृत्तं क्रान्तिभागघ्नं भगणांशविभाजितम् | अवाप्तयोजनैरर्को व्यक्षाद्यात्युपरिस्थितः ५६

bhūvṛttaṃ krāntibhāgaghnaṃ bhagaṇāṃśavibhājitam | avāptayojanairarko vyakṣādyātyuparisthitaḥ

परमापक्रमादेवं योजनानि विशोधयेत् | भूवृत्तपादाच्छेषाणि यानि स्युर्योजनानि तैः ६०

paramāpakramādevaṃ yojanāni viśodhayet | bhūvṛttapādāccheṣāṇi yāni syuryojanāni taiḥ ||60||

अयनान्ते विलोमेन देवासुरविभागयोः | नाडीषष्टया सकृदहर्निशाप्यस्मिन् सकृत् तथा ६१

Ayanānte vilomena devāsuravibhāgayoḥ | nāḍīṣaṣṭyā sakṛdaharniśāpyasmin sakṛt tathā ||

तदन्तरेऽपि षष्टयन्ते क्षयवृद्धी अहर्निशोः | परतो विपरीतोऽयं भगोलः परिवर्तते ६२

tadantare'pi ṣaṣṭyante kṣayavṛddhī aharniśoḥ | parato viparīto'yaṃ bhagolaḥ parivartate || 62 ||

ऊने भूवृत्तपादे तु द्विज्यापक्रमयोजनैः | धनुर्मृगस्थः सविता देवभागे न दृश्यते ६३

ūne bhūvṛttapāde tu dvijyāpakramayojanaiḥ | dhanurmṛgasthaḥ savitā devabhāge na dṛśyate

तथाचासुरभागे तु मिथुने कर्कटे स्थितः | नष्टच्छायामहीवृत्तपादे दर्शनमादिशेत् ६४

tathā cāsura-bhāge tu mithune karkaṭe sthitaḥ | naṣṭa-cchāyā-mahī-vṛtta-pāde darśanam ādiśet ||

एकज्यापक्रमानीतैर्योजनैः परिवर्जिते | भूमिकक्षाचतुर्थांशे व्यक्षाच्छेषैस्तु योजनैः ६५

ekajyāpakramānītairyojanaiḥ parivarjite | bhūmikakṣācaturthāṃśe vyakṣāccheṣaistu yojanaiḥ ||65||

धनुर्मृगालिकुम्भेषु संस्थितोऽर्को न दृश्यते | देवभागेऽसुराणां तु वृषाद्ये भचतुष्टये ६६

Dhanur-mṛgāli-kumbheṣu saṃsthito'rko na dṛśyate | Devabhāge'surāṇāṃ tu vṛṣādye bhacatuṣṭaye || 66 ||

मेरौ मेषादिचक्रार्धे देवाः पश्यन्ति भास्करम् | सकृदेवोदितं तद्वदसुराश्च तुलादिगम् ६७

merau meṣādicakrārthe devāḥ paśyanti bhāskaram | sakṛdevoditaṃ tadvadasurāśca tulādigam

भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे देवेऽथ वासुरे | उपरिष्टाद्वजत्यर्कः सौम्ययाम्यायनान्तगः ६८

bhūmaṇḍalāt pañcadaśe bhāge deve'tha vāsure | upariṣṭād vrajatyarkaḥ saumyāyāmyāyanāntagaḥ

तदन्तरालयोश्छाया याम्योदक् सम्भवत्यपि | मेरोरभिमुखं याति परतः स्वविभागयोः ६६

tadantarālayośchāyā yāmyodak sambhavatyapi | merorabhimukhaṃ yāti parataḥ svavibhāgayoḥ

भद्राश्वोपरिगः कुर्याद् भारते तूदयं रविः | रात्र्यर्धं केतुमाले तु कुरावस्तमयं तदा ७०

bhadrāśvoparigaḥ kuryād bhārate tūdayaṃ raviḥ | rātryardhaṃ ketumāle tu kurāvastamayaṃ tadā

भारतादिषु वर्षेषु तद्वदेव परिभ्रमन् | मध्योदयार्धरात्र्यस्तकालान् कुर्यात् प्रदक्षिणम् ७१

Bhāratādiṣu varṣeṣu tadvadeva paribhraman | madhyodayārdharātryastakālān kuryāt pradakṣiṇam

ध्रुवोन्नतिर्भचक्रस्य नतिर्मेरुं प्रयास्यतः | निरक्षाभिमुखं यातुर्विपरीते नतोन्नते ७२

dhruvonnatir bhacakrasya natir meruṁ prayāsyataḥ | nirakṣābhimukhaṁ yātur viparīte natonnatē || 72 ||

भचक्रं ध्रुवयोर्बद्धमाक्षिप्तं प्रवहानिलैः | पर्येत्यजस्त्रं तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ७३

bhacakraṃ dhruvayor baddhamākṣiptaṃ pravahānilaiḥ | paryetyajastraṃ tannaddhā grahakakṣā yathākramam

सकृदुद्गतमब्दार्धं पश्यन्त्यर्क सुरासुराः | पितरः शशिगाः पक्षं स्वदिनं च नरा भुवि ७४

sakṛtudgatamabdārdhaṃ paśyantyarka surāsurāḥ | pitaraḥ śaśigāḥ pakṣaṃ svadinaṃ ca narā bhuvi || 74 ||

उपरिष्ठस्य महती कक्षाऽल्पाऽधःस्थितस्य च | महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्पास्तथाऽल्पया ७५

upariṣṭhasya mahatī kakṣā'lpā'dhaḥsthitasya ca | mahatyā kakṣayā bhāgā mahānto'lpāstathā'lpayā

कालेनाल्पेन भगणं भुङ्गेऽल्पभ्रमणाश्रितः | ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ७६

Kālenālpena bhagaṇaṃ bhuṅge'lpabhramaṇāśritaḥ | grahaḥ kālena mahatā maṇḍale mahati bhraman || 76 ||

स्वल्पयाऽतो बहून् भुङ्गे भगणान् शीतदीधितिः | महत्या कक्षया गच्छन् ततः स्वल्पं शनैश्चरः ७७

svalpayā’to bahūn bhuṅge bhagaṇān śītadīdhitiḥ | mahatyā kakṣayā gacchan tataḥ svalpaṃ śanaiścaraḥ || 77

मन्दादधः क्रमेण स्युश्चतुर्था दिवसाधिपाः | वर्षाधिपतयस्तद्वत् तृतीयाः परिकीर्तिताः ७८

Mandād adhaḥ krameṇa syuś caturthā divasādhipāḥ | Varṣādhipatayas tadvat tṛtīyāḥ parikīrtitāḥ ||78||

ऊर्ध्वक्रमेण शशिनो मासानामधिपाः स्मृताः | होरेशाः सूर्यतनयादधोऽधः क्रमशस्तथा ७६

ūrdhvakrameṇa śaśino māsānāmadhipāḥ smṛtāḥ | horeśāḥ sūryatanayād adho'dhaḥ kramaśastathā

भवेद् भकक्षा तीक्ष्णांशोभ्रमणं षष्टिताडितम् | सर्वोपरिष्टाद् भ्रमति योजनैस्तैर्भमण्डलम् ८०

bhaved bhakakṣā tīkṣṇāṁśobhramaṇaṁ ṣaṣṭitāḍitam | sarvopariṣṭād bhramati yojanaiś tair bhamaṇḍalam

कल्पोक्तचन्द्रभगणा गुणिताः शशिकक्षया | आकाशकक्षा सा ज्ञेया करव्याप्तिस्तथा रवेः ८१

kalpoktacandrabhaṇā guṇitāḥ śaśikakṣayā | ākāśakakṣā sā jñeyā karavyāptistathā raveḥ

सैव यत्कल्पभगणैर्भक्ता तद्भमणं भवेत् | कुवासरैर्विभज्याह्नः सर्वेषां प्राग्गतिः स्मृता ८२

saiva yat kalpabhagaṇairbhaktā tadbhramaṇaṃ bhavet | kuvāsarairvibhajyāhnaḥ sarveṣāṃ prāggatiḥ smṛtā 82

भुक्तियोजनजा संख्या सेन्दोर्भमणसङ्गुणा | स्वकक्षाप्ता तु सा तस्य तिथ्याप्ता गतिलिप्तिकाः ८३

bhuktiyojanajā saṅkhyā sendorbhramaṇasaṅguṇā | svakakṣāptā tu sā tasya tithyāptā gatiliptikāḥ 83

कक्षा भूकर्णगुणिता महीमण्डलभाजिता | तत्कर्णा भूमिकर्णोना ग्रहौच्च्यं स्वं दलीकृताः ८४

kakṣā bhūkarṇaguṇitā mahīmaṇḍalabhājitā | tatkarṇā bhūmikarṇonā grahaucchyaṃ svaṃ dalīkṛtāḥ

खत्रयाब्धिद्विदहनाः कक्षा तु हिमदीधितेः | ज्ञशीघ्रस्याङ्कखद्वित्रिकृतशून्येन्दवस्तथा ८५

khatrayābdhidvidahanāḥ kakṣā tu himadīdhiteḥ | jñaśīghrasyāṅkakhadvitrikṛtaśūnyendavastathā 85

शुक्रशीघ्रस्य सप्ताग्निरसाब्धिरसषड्यमाः | ततोऽर्कबुधशुक्राणां खखार्थेकसुरार्णवाः ८६

śukraśīghrasya saptāgnirasābdhirasaṣaḍyamāḥ | tato'rkabudhaśukrāṇāṃ khakhārthekasurārṇavāḥ || 86 ||

कुजस्याप्यङ्कशून्याङ्कषड्वेदैकभुजङ्गमाः | चन्द्रोच्चस्य कृताष्टाब्धिवसुद्वित्र्यष्टवह्नयः ८७

kujasyāpy-aṅka-śūnyāṅka-ṣaḍ-ved-aika-bhujaṅgamāḥ | candr-occasya kṛtāṣṭābdhivasudvitryaṣṭavahnayaḥ 87

कृतर्तुमुनिपञ्चाद्रिगुणेन्दुविषया गुरोः | स्वर्भानोर्वेदतर्काष्टद्विशैलार्थखकुञ्जराः ८८

kṛtartumunipañcādriguṇenduviṣayā guroḥ | svarbhānorvedatarkāṣṭadviśailārthakhakuñjarāḥ 88

पञ्चबाणाक्षिनागर्तुरसाद्रयर्काः शनेस्ततः | भानां रविखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः ८६

pañcabāṇākṣināgarturasādrayarkāḥ śanestataḥ | bhānāṃ ravikhaśūnyāṅkavasurandhraśarāśvinaḥ 86

खव्योमखत्रयखसागरषट्कनागव्योमाष्टशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्राः | ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभ्रमणं समन्तादभ्यन्तरे दिनकरस्य करप्रसारः ६०

khavyomakhatrayakhasāgaraṣaṭkanāgavyomāṣṭaśūnyayamarūpanagāṣṭacandrāḥ | brahmāṇḍasamputaparibhramaṇaṃ samantādabhyantare dinakarasya karaprasāraḥ