The Yoga of Time Measures

ब्राह्यं दिव्यं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं गुरोस्तथा | सौरञ्च सावनं चान्द्रमाक्षं मानानि वै नव १

brāhyaṃ divyaṃ tathā pitryaṃ prājāpatyaṃ gurostathā | saurañca sāvanaṃ cāndramākṣaṃ mānāni vai nava ||1||

चतुर्भिर्व्यवहारोऽत्र सौरचान्द्रार्क्षसावनैः | बार्हस्पत्येन षष्ट्यब्दं ज्ञेयं नान्यैस्तु नित्यशः २

caturbhir vyavahāro'tra sauracāndrārkṣasāvanaiḥ | bārhaspatyena ṣaṣṭyabdaṃ jñeyaṃ nānyais tu nityaśaḥ ||2||

सौरेण द्युनिशोर्मानं षडशीतिमुखानि च | अयनं विषुवच्चैवं संक्रान्तेः पुण्यकालता ३

saureṇa dyuniśormānam ṣaḍaśītimukhāni ca | ayanaṃ viṣuvaccai vaṃ saṅkrānteḥ puṇyakālatā

तुलादिषडशीत्यह्नां षडशीतिमुखं क्रमात् | तच्चतुष्टयमेव स्यात् द्विस्वभावेषु राशिषु ४

tulādiṣaḍaśītyahnāṃ ṣaḍaśītimukhaṃ kramāt | taccatuṣṭayameva syāt dvisvabhāveṣu rāśiṣu

षड्विंशे धनुषो भागे द्वाविंशेऽनिमिषस्य च | मिथुनाष्टादशे भागे कन्यायास्तु चतुर्दशे ५

ṣaḍviṃśe dhanuṣo bhāge dvāviṃśe'nimiṣasya ca | mithunāṣṭādaśe bhāge kanyāyāstu caturdaśe ||5||

ततः शेषानि कन्याया यान्यहानि तु षोडश | क्रतुभिस्तानि तुल्यानि पितॄनां दत्तमक्षयम् ६

tataḥ śeṣāni kanyāyā yānyahāni tu ṣoḍaśa | kratubhis tāni tulyāni pitṝṇāṁ dattam akṣayam

भचक्रनाभौ विषुवद्वितयं समसूत्रगम् | अयनद्वितयं चैव चतस्रः प्रथितास्तु ताः ७

bhacakranābhau viṣuvaddvitayaṃ samasūtragam | ayanadvitayaṃ caiva catasraḥ prathitāstu tāḥ 7

तदन्तरेषु संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं पुनः | नैरन्तर्यात् तु संक्रान्तेज्ञेयं विष्णुपदीद्वयम् ८

tadantareṣu saṃkrāntidvitayaṃ dvitayaṃ punaḥ | nairantaryāt tu saṃkrānterjñeyaṃ viṣṇupadīdvayam 8

भानोर्मकरसङ्क्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् | कर्कादेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम् ६

bhānormakarasaṅkrānteḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | karkādestu tathaiva syāt ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam

द्विराशिनाथा ऋतवस्ततोऽपि शिशिरादयः | मेषादयो द्वादशैते मासास्तैरेव वत्सरः १०

dvirāśināthā ṛtavastato'pi śiśirādayaḥ | meṣādayo dvādaśaite māsāstaireva vatsaraḥ || 10 ||

अर्कमानकलाः षष्टया गुणिता भुक्तिभाजिताः | तदर्धनाड्यः संक्रान्तेरर्वाक् पुण्यं तथा परे ११

arkamānakalāḥ ṣaṣṭyā guṇitā bhuktibhājitāḥ | tadardhanāḍyaḥ saṃkrānterarvāk puṇyaṃ tathā pare

अर्काद् विनिस्सृतः प्राचीं यद्यात्यहरहः शशी | तच्चान्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः १२

arkād vinissṛtaḥ prācīṃ yadyātyaharahaḥ śaśī | taccāndramānam aṃśaistu jñeyā dvādaśabhistithiḥ ||12||

तिथिः करणमुद्वाहः क्षौरं सर्वक्रियास्तथा | व्रतोपवासयात्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते १३

tithiḥ karaṇamudvāhaḥ kṣauraṁ sarvakriyāstathā | vratopavāsayātrāṇāṁ kriyā cāndreṇa gṛhyate 13

त्रिंशता तिथिभिर्मासश्चान्द्रः पित्र्यमहः स्मृतम् | निशा च मासपक्षान्तौ तयोर्मध्ये विभागतः १४

Triṃśatā tithibhir māsaś cāndraḥ pitryamahaḥ smṛtam | Niśā ca māsapakṣāntau tayor madhye vibhāgataḥ ||

भचक्रभ्रमणं नित्यं नाक्षत्रं दिनमुच्यते | नक्षत्रनाम्ना मासास्तु ज्ञेयाः पर्वान्तयोगतः १५

bhacakrabhramaṇaṃ nityaṃ nākṣatraṃ dinamucyate | nakṣatranāmnā māsāstu jñeyāḥ parvāntayogataḥ

कार्तिक्यादिषु संयोगे कृत्तिकादि द्वयन्द्वयम् | अन्त्योपान्त्यौ पञ्चमश्च त्रिधा मासत्रयं स्मृतम् १६

kārtikyādiṣu saṃyoge kṛttikādi dvayaṃdvayam | antyopāntyau pañcamaś ca tridhā māsattrayaṃ smṛtam

वैशाखादिषु कृष्णे च योगः पञ्चदशे तिथौ | कार्तिकादीनि वर्षाणि गुरोरस्तोदयात् तथा १७

vaiśākhādiṣu kṛṣṇe ca yogaḥ pañcadaśe tithau | kārtikādīni varṣāṇi gurorastodayāt tathā 17

उदयादुदयं भानोः सावनं तत् प्रकीर्तितम् | सावनानि स्युरेतेन यज्ञकालविधिस्तु तैः १८

Udayād udayaṃ bhānoḥ sāvanaṃ tat prakīrtitam | Sāvanāni syuretena yajñakālavidhistu taiḥ || 18

सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा | मध्यमा ग्रहभुक्तिस्तु सावनेनैव गृह्यते १६

sūtakādiparicchedo dinamāsābdapāstathā | madhyamā grahabhuktistu sāvanenaiva gṛhyate

सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात् | यत् प्रोक्तं तद् भवेद्दिव्यं भानोर्भगणपूरणात् २०

surāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt | yat proktaṃ tad bhaved divyaṃ bhānor bhagaṇapūraṇāt || 20