(Chapter 14)
ब्राह्यं दिव्यं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं गुरोस्तथा | सौरञ्च सावनं चान्द्रमाक्षं मानानि वै नव १
brāhyaṃ divyaṃ tathā pitryaṃ prājāpatyaṃ gurostathā | saurañca sāvanaṃ cāndramākṣaṃ mānāni vai nava ||1||
चतुर्भिर्व्यवहारोऽत्र सौरचान्द्रार्क्षसावनैः | बार्हस्पत्येन षष्ट्यब्दं ज्ञेयं नान्यैस्तु नित्यशः २
caturbhir vyavahāro'tra sauracāndrārkṣasāvanaiḥ | bārhaspatyena ṣaṣṭyabdaṃ jñeyaṃ nānyais tu nityaśaḥ ||2||
सौरेण द्युनिशोर्मानं षडशीतिमुखानि च | अयनं विषुवच्चैवं संक्रान्तेः पुण्यकालता ३
saureṇa dyuniśormānam ṣaḍaśītimukhāni ca | ayanaṃ viṣuvaccai vaṃ saṅkrānteḥ puṇyakālatā
तुलादिषडशीत्यह्नां षडशीतिमुखं क्रमात् | तच्चतुष्टयमेव स्यात् द्विस्वभावेषु राशिषु ४
tulādiṣaḍaśītyahnāṃ ṣaḍaśītimukhaṃ kramāt | taccatuṣṭayameva syāt dvisvabhāveṣu rāśiṣu
षड्विंशे धनुषो भागे द्वाविंशेऽनिमिषस्य च | मिथुनाष्टादशे भागे कन्यायास्तु चतुर्दशे ५
ṣaḍviṃśe dhanuṣo bhāge dvāviṃśe'nimiṣasya ca | mithunāṣṭādaśe bhāge kanyāyāstu caturdaśe ||5||
ततः शेषानि कन्याया यान्यहानि तु षोडश | क्रतुभिस्तानि तुल्यानि पितॄनां दत्तमक्षयम् ६
tataḥ śeṣāni kanyāyā yānyahāni tu ṣoḍaśa | kratubhis tāni tulyāni pitṝṇāṁ dattam akṣayam
भचक्रनाभौ विषुवद्वितयं समसूत्रगम् | अयनद्वितयं चैव चतस्रः प्रथितास्तु ताः ७
bhacakranābhau viṣuvaddvitayaṃ samasūtragam | ayanadvitayaṃ caiva catasraḥ prathitāstu tāḥ 7
तदन्तरेषु संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं पुनः | नैरन्तर्यात् तु संक्रान्तेज्ञेयं विष्णुपदीद्वयम् ८
tadantareṣu saṃkrāntidvitayaṃ dvitayaṃ punaḥ | nairantaryāt tu saṃkrānterjñeyaṃ viṣṇupadīdvayam 8
भानोर्मकरसङ्क्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् | कर्कादेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम् ६
bhānormakarasaṅkrānteḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | karkādestu tathaiva syāt ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam
द्विराशिनाथा ऋतवस्ततोऽपि शिशिरादयः | मेषादयो द्वादशैते मासास्तैरेव वत्सरः १०
dvirāśināthā ṛtavastato'pi śiśirādayaḥ | meṣādayo dvādaśaite māsāstaireva vatsaraḥ || 10 ||
अर्कमानकलाः षष्टया गुणिता भुक्तिभाजिताः | तदर्धनाड्यः संक्रान्तेरर्वाक् पुण्यं तथा परे ११
arkamānakalāḥ ṣaṣṭyā guṇitā bhuktibhājitāḥ | tadardhanāḍyaḥ saṃkrānterarvāk puṇyaṃ tathā pare
अर्काद् विनिस्सृतः प्राचीं यद्यात्यहरहः शशी | तच्चान्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः १२
arkād vinissṛtaḥ prācīṃ yadyātyaharahaḥ śaśī | taccāndramānam aṃśaistu jñeyā dvādaśabhistithiḥ ||12||
तिथिः करणमुद्वाहः क्षौरं सर्वक्रियास्तथा | व्रतोपवासयात्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते १३
tithiḥ karaṇamudvāhaḥ kṣauraṁ sarvakriyāstathā | vratopavāsayātrāṇāṁ kriyā cāndreṇa gṛhyate 13
त्रिंशता तिथिभिर्मासश्चान्द्रः पित्र्यमहः स्मृतम् | निशा च मासपक्षान्तौ तयोर्मध्ये विभागतः १४
Triṃśatā tithibhir māsaś cāndraḥ pitryamahaḥ smṛtam | Niśā ca māsapakṣāntau tayor madhye vibhāgataḥ ||
भचक्रभ्रमणं नित्यं नाक्षत्रं दिनमुच्यते | नक्षत्रनाम्ना मासास्तु ज्ञेयाः पर्वान्तयोगतः १५
bhacakrabhramaṇaṃ nityaṃ nākṣatraṃ dinamucyate | nakṣatranāmnā māsāstu jñeyāḥ parvāntayogataḥ
कार्तिक्यादिषु संयोगे कृत्तिकादि द्वयन्द्वयम् | अन्त्योपान्त्यौ पञ्चमश्च त्रिधा मासत्रयं स्मृतम् १६
kārtikyādiṣu saṃyoge kṛttikādi dvayaṃdvayam | antyopāntyau pañcamaś ca tridhā māsattrayaṃ smṛtam
वैशाखादिषु कृष्णे च योगः पञ्चदशे तिथौ | कार्तिकादीनि वर्षाणि गुरोरस्तोदयात् तथा १७
vaiśākhādiṣu kṛṣṇe ca yogaḥ pañcadaśe tithau | kārtikādīni varṣāṇi gurorastodayāt tathā 17
उदयादुदयं भानोः सावनं तत् प्रकीर्तितम् | सावनानि स्युरेतेन यज्ञकालविधिस्तु तैः १८
Udayād udayaṃ bhānoḥ sāvanaṃ tat prakīrtitam | Sāvanāni syuretena yajñakālavidhistu taiḥ || 18
सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा | मध्यमा ग्रहभुक्तिस्तु सावनेनैव गृह्यते १६
sūtakādiparicchedo dinamāsābdapāstathā | madhyamā grahabhuktistu sāvanenaiva gṛhyate
सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात् | यत् प्रोक्तं तद् भवेद्दिव्यं भानोर्भगणपूरणात् २०
surāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt | yat proktaṃ tad bhaved divyaṃ bhānor bhagaṇapūraṇāt || 20
मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् | न तत्र द्युनिशोर्भेदो ब्राह्यं कल्पः प्रकीर्तितम् २१
manvantaravyavasthā ca prājāpatyamudāhṛtam | na tatra dyuniśorbhedo brāhyaṃ kalpaḥ prakīrtitam
एतत् ते परमाख्यातं रहस्यं परमाद्भुतम् | ब्रह्मतत् परमं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् २२
etat te paramākhyātaṃ rahasyaṃ paramādbhūtam | brahmatat paramaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam 22
दिव्यं चाक्षं ग्रहाणां च दर्शितं ज्ञानमुत्तमम् | विज्ञायार्कादिलोकेषु स्थानं प्राप्नोति शाश्वतम् २३
divyaṃ cākṣaṃ grahāṇāṃ ca darśitaṃ jñānamuttamam | vijñāyārkādilokeṣu sthānaṃ prāpnoti śāśvatam
इत्युक्त्वा मयमामन्त्र्य सम्यक्तेनाभिपूजितः | दिवमाचक्रमेऽर्काशः प्रविवेश स्वमण्डलम् २४
ityuktvā mayamāmantrya samyak tenābhipūjitaḥ | divamācakrame'rkāśaḥ praviveśa svamaṇḍalam || 24
मयोऽथ दिव्यं तज्ज्ञानं ज्ञात्वा साक्षाद् विवस्वतः | कृतकृत्यमिवात्मानं मेने निर्धूतकल्मषम् २५
Mayo'tha divyaṃ taj-jñānaṃ jñātvā sākṣād Vivasvataḥ | kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene nirdhūtakalmaṣam
ज्ञात्वा तमृषयश्चाथ सूर्यलब्धवरं मयम् | परिबब्रुरुपेत्याथो ज्ञानं पप्रच्छुरादरात् २६
jñātvā tam ṛṣayaś cātha sūryalabdhavaraṁ mayam | paribabrur upetyātho jñānaṁ papracchur ādarāt ||26||
स तेभ्यः प्रददौ प्रीतो ग्रहाणां चरितं महत् | अत्यद्भुततमं लोके रहस्यं ब्रह्मसम्मितम् २७
sa tebhyaḥ pradadau prīto grahāṇāṃ caritaṃ mahat | atyadbhutatamaṃ loke rahasyaṃ brahmasammitam ||27||
