(Chapter 3)
शिलातलेऽम्बुसंशुद्धे वज्रलेपेऽपि वा समे | तत्र शङ्क्वङ्गुलैरिष्टैः समं मण्डलमालिखेत् १
śilātale'mbusaṃśuddhe vajralepē'pi vā same | tatra śaṅkvaṅgulairiṣṭaiḥ samaṃ maṇḍalamālikhet
तन्मध्ये स्थापयेच्छ्ङ्क कल्पनाद्वादशाङ्गुलम् | तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र वृत्ते पूर्वापरार्धयोः २
tanmadhye sthāpayecchaṅku kalpanādvādaśāṅgulam | tacchāyāgraṁ spṛśedyatra vṛtte pūrvāparārdhayoḥ ||2||
तत्र बिन्दू विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ | तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तरा ३
tatra bindū vidhāyobhau vṛtte pūrvāparābhidhau | tanmadhye timinā rekhā kartavyā dakṣiṇottarā
याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा | दिङ्गध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ४
yāmyottaradiśormadhye timinā pūrvapaścimā | diṅmadhyamatsyaiḥ saṃsādhyā vidiśastadvadeva hi || 4 ||
चतुरस्रं बहिः कुर्यात् सूत्रैर्मध्याद्विनिर्गतैः | भुजसूत्राङ्गुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा स्मृता ५
caturasraṃ bahiḥ kuryāt sūtrair-madhyād-vinirgataiḥ | bhujasūtrāṅgulaistatra dattai-riṣṭaprabhā smṛtā || 5 ||
प्राक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममण्डले | उन्मण्डले च विषुवन्मण्डले परिकीर्त्यते ६
prākpaścimāśritā rekhā procyate samamaṇḍale | unmaṇḍale ca viṣuvanmaṇḍale parikīrtyate
रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा | इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्यमग्राऽभिधीयते ७
rekhā prācyaparā sādhyā viṣuvadbhāgragā tathā | iṣṭacchāyāviṣuvator madhyamāgrā'bhidhīyate
शङ्कुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कर्णोऽस्य वर्गतः | प्रोज्झय शङ्ककृतिं मूलं छाया शङ्कुर्विपर्ययात् ८
śaṅkucchāyākṛtiyuter mūlaṁ karṇo'sya vargataḥ | projjhaya śaṅkakṛtiṁ mūlaṁ chāyā śaṅkur viparyayāt ||8||
त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक् परिलम्बते | तद्गुणाद् भूदिनैर्भक्ताद् द्युगणाद्यदवाप्यते ६
triṃśatkṛtyo yuge bhānāṃ cakraṃ prāk parilambate | tadguṇād bhūdinairbhaktād dyugaṇādyadavāpyate
तद्दोस्त्रिघ्ना दशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधाः | तत्संस्कृताद् ग्रहात् क्रान्तिच्छायाचरदलादिकम् १०
Taddostṛighnā daśāptāṃśā vijñeyā ayanābhidhāḥ | Tatsaṃskṛtād grahāt krānticchāyācaradalādikam || 10 ||
स्फुटं दृक्तुल्यतां गच्छेदयने विषुवद्वये | प्राक् चक्रं चलितं हीने छायार्कात् करणागते ११
Sphuṭaṁ dṛktulyatāṁ gacchedayane viṣuvatdvaye | Prāk cakraṁ calitaṁ hīne chāyārkāt karaṇāgate ||
अन्तरांशैरथावृत्य पश्चाच्छेषैस्तथाऽधिके | एवं विषुवती छायास्वदेशे या दिनार्धजा १२
antarāṃśairathāvṛtya paścāccheṣaistathā'dhike | evaṃ viṣuvatī chāyā svadeśe yā dinārdhajā ||
दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत् प्रभा | शङ्कुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्णभाजिते १३
dakṣiṇottararekhāyāṃ sā tatra viṣuvat prabhā | śaṅkucchāyāhate trijye viṣuvatkarṇabhājite 13
लम्बाक्षज्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा | मध्यच्छाया भुजस्तेन गुणिता त्रिभमौर्विका १४
lambākṣajye tayōścāpē lambākṣau dakṣiṇau sadā | madhyacchāyā bhujastēna guṇitā tribhamaurvikā
स्वकर्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे | उत्तराश्चोत्त्रे याम्यास्ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः १५
svakarṇāptā dhanurlipṭā natāstā dakṣiṇe bhuje | uttarāścotpre yāmyāstāḥ sūryakrāntiliptikāḥ 15
दिग्भेदे मिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टाश्चाक्षलिप्तिकाः | ताभ्योऽक्षज्या च तद्वर्गं प्रोज्झय त्रिज्याकृतेः पदम् १६
digbhede miśritāḥ sāmye viśliṣṭāścākṣaliptikāḥ | tābhyo'kṣajyā ca tad_vargaṃ projjhaya trijyākṛteḥ padam
लम्बज्याऽर्कगुणाऽक्षज्या विषुवद्भाऽथ लम्बया | स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा १७
lambajyā'rkaguṇā'kṣajyā viṣuvadbhā'tha lambayā | svākṣārkanatabhāgānāṁ diksāmye'ntaraman'yathā
दिग्भेदेऽपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता | परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः १८
digbhede'pakramaḥ śeṣastasya jyā trijyayā hatā | paramāpakramajyāptā cāpaṃ meṣādīgo raviḥ 18
कर्त्यादौ प्रोज्झय चक्रार्धात् तुलादौ भार्धसंयुतात् | मृगादौ प्रोज्झय भगणान्मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् १६
kartryādau projjhaya cakrārthāt tulādau bhārdhasaṃyutāt | mṛgādau projjhaya bhagaṇānmadhyāhne'rkaḥ sphuṭo bhavet
तन्मान्दमसकृद् वामं फलं मध्यो दिवाकरः | स्वाक्षार्कापक्रमयुतिर्दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा २०
tanmāndamasakṛd vāmaṃ phalaṃ madhyo divākaraḥ | svākṣārkāpakramayutirdiksāmye'ntaramanathā 20
शेषं नतांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्या च कोटिजा | शङ्कमानाङ्गलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथाक्रमम् २१
śeṣaṃ natāṃśāḥ sūryasya tadbāhujyā ca koṭijā | śaṅkamānāṅgalābhyaste bhujatrijye yathākramam
कोटिज्यया विभज्याप्ते छायाकर्णावहर्दले | क्रान्तिज्या विषुवत्कर्णगुणाऽऽप्ता शङ्कजीवया २२
koṭijyayā vibhajyāpte chāyākarṇāvahardale | krāntijyā viṣuvatkarṇaguṇāptā śaṅkujīvayā || 22
अर्काग्रा सेष्टकर्णघ्नी मध्यकर्णोद्धृता स्वका | विषुवद्भायुताऽर्काग्रा याम्ये स्यादुत्तरो भुजः २३
arkāgrā seṣṭakarṇaghnī madhyakarṇoddhṛtā svakā | viṣuvadbhāyutā'rkāgrā yāmye syāduttaro bhujaḥ || 23 ||
विषुवत्यां विशोध्योदग्गोले स्याद् बाहुरुत्तरः | विपर्ययाद् भुजो याम्यो भवेत् प्राच्यपरान्तरे २४
viṣuvatyāṃ viśodhyodaggole syād bāhuruttaraḥ | viparyayād bhujo yāmyaḥ bhavet prācyaparāntare || 24 ||
माध्याह्निको भुजो नित्यं छाया माध्याह्निकी स्मृता | लम्बाक्षजीवे विषुवच्छायाद्वादशसङ्गुणे २५
mādhyāhniko bhujo nityaṃ chāyā mādhyāhnikī smṛtā | lambākṣajīve viṣuvacchāyādvādaśasaṅguṇe ||
क्रान्तिज्याप्ते तु तौ कर्णो सममण्डलगे रवौ | सौम्याक्षोना यदा क्रान्तिः स्यात्तदा द्युदलश्रवः २६
krāntijyāpte tu tau karṇau samamaṇḍalage ravau | saumyākṣonā yadā krāntiḥ syāttadā dyudalaśravaḥ || 26 ||
विषुवच्छाययाऽभ्यस्तः कर्णो मध्याग्रयोद्धृतः | स्वक्रान्तिज्या त्रिजीवाघ्नी लम्बज्याप्ताऽग्रमौर्विका २७
viṣuvacchāyayā'bhyastaḥ karṇo madhyāgrayoddhṛtaḥ | svakrāntijyā trijīvāghnī lambajyāptā'gramaurvikā || 27 ||
स्वेष्टकर्णहता भक्ता त्रिज्ययाऽग्राऽङ्गुलादिका | त्रिज्यावर्गार्धतोऽग्रज्यावर्गोनाद् द्वादशाहतात् २८
sveṣṭakarṇahatā bhaktā trijyayā'grā'ṅgulādikā | trijyāvarḡārdhato'grajyāvarḡonād dvādaśāhatāt || 28
पुनर्द्वादशनिघ्नाच्च लभ्यते यत् फलं बुधैः | शङ्कवर्गार्धसंयुक्तविषुवद्वर्गभाजितात् २६
punar dvādaśanighnācca labhyate yat phalaṃ budhaiḥ | śaṅkuvargārdhasaṃyukta viṣuvadvargabhājitāt
तदेव करणीनाम तां पृथक् स्थापयेद् बुधः | अर्कघ्नी विषुवच्छायाऽग्रज्यया गुणिता तथा ३०
tadeva karaṇīnām tāṁ pṛthak sthāpayed budhaḥ | arkaghnī viṣuvacchāyā'grajayā guṇitā tathā 30
भक्ता फलाख्यं तद्वर्गसंयुक्तकरणीपदम् | फलेन हीनसंयुक्तं दक्षिणोत्तरगोलयोः ३१
bhaktā phalākhyaṃ tad-varga-saṃyukta-karaṇī-padam | phalena hīna-saṃyuktaṃ dakṣiṇottara-golayoḥ
याम्ययोर्विदिशोः शङ्करेवं याम्योत्तरे रवौ | परिभ्रमति शङ्कोस्तु शङ्कुरुत्तरयोस्तु सः ३२
yāmyayorvidisoḥ śaṅkurevaṃ yāmyottare ravau | paribhramati śaṅkostu śaṅkuruttarayostu saḥ 32
तत्त्रिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं दृग्ज्याऽभिधीयते | स्वशङ्कुना विभज्याप्ते दृक्त्रिज्ये द्वादशाहते ३३
tat trijyā-varga-viśleṣān mūlaṃ dṛgjyā’bhidhīyate | svaśaṅkunā vibhajyāpte dṛktrijye dvādaśāhate || 33 ||
छायाकर्णौ तु कोणेषु यथास्वं देशकालयोः | त्रिज्योदजायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता ३४
chāyākarṇau tu koṇeṣu yathāsvaṃ deśakālayoḥ | trijyodajāyuktā yāmyāyāṃ tadvivarjitā
अन्त्या नतोत्क्रमज्योना स्वाहोरात्रार्धसङ्गुणा | त्रिज्याभक्ता भवेच्छेदो लम्बज्याघ्नोऽथ भाजितः ३५
Antyā natotkramajyonā svāhorātrārdhasaṅguṇā | Trijyābhaktā bhavet chedo lambajyāghno'tha bhājitaḥ ||35||
त्रिभज्यया भवेच्छङ्कस्तद्वर्गं परिशोधयेत् | त्रिज्यावर्गात् पदं दृग्ज्या छायाकर्णौ तु पूर्ववत् ३६
tribhajyayā bhavechchaṅkas tadvar_gaṁ pariśodhayet | trijyāvar_gāt padaṁ dṛg_jyā chāyākar_ṇau tu pūr_vavat
अभीष्टच्छाययाऽभ्यस्ता त्रिज्या तत्कर्णभाजिता | दृग्ज्या तद्वर्गसंशुद्धात् त्रिज्यावर्गाच्च यत् पदम् ३७
abhīṣṭacchāyayā'bhyastā trijyā tatkarṇabhājitā | dṛgjyā tadvargasaṃśuddhāt trijyāvarḡācca yat padam || 37 ||
शङ्कः स त्रिभजीवाघ्नः स्वलम्बज्याविभाजितः | छेदः स त्रिज्ययाऽभ्यस्तः स्वाहोरात्रार्धभाजितः ३८
śaṅkaḥ sa tribhajīvāghnaḥ svalambajyāvibhājitaḥ | chedaḥ sa trijyayābhyastaḥ svāhorātrārdhabhājitaḥ || 38 ||
उन्नतज्या तया हीना स्वान्त्या शेषस्य कार्मुकम् | उत्क्रमज्याभिरेवं स्युः प्राक्पश्चार्धनतासवः ३६
unnatajyā tayā hīnā svāntyā śeṣasya kārmukam | utkramajyābhirevaṃ syuḥ prākpaścārdhanatāsavaḥ || 36 ||
इष्टाग्राघ्नी तु लम्बज्या स्वकर्णाङ्गुलभाजिता | क्रान्तिज्या सा त्रिजीवाघ्नी परमापक्रमोद्धृता ४०
iṣṭāgrāghnī tu lambajyā svakarnāṅgulabhājitā | krāntijyā sā trijīvāghnī paramāpakramoddhṛtā || 40
तच्चापं भादिकं क्षेत्रं पदैस्तत्र भवो रविः | इष्टेऽह्नि मध्ये प्राक् पश्चाद् धृते बाहुत्रयान्तरे ४१
Taccāpaṃ bhādikaṃ kṣetraṃ padai-s-tatra bhavo raviḥ | Iṣṭe'hni madhye prāk paścād dhṛte bāhutrayāntare ||
मत्स्यद्वयान्तरयुतेस्त्रिस्पृक्सूत्रेण भाभ्रमः | त्रिभद्युकर्णार्धगुणाः स्वाहोरात्रार्धभाजिताः ४२
matsyadvayāntarayutestrispṛksūtreṇa bhābhramaḥ | tribhadyukarṇārdhaguṇāḥ svāhorātrārdhabhājitāḥ
क्रमादेकद्वित्रिभज्यास्तच्चापानि पृथक् पृथक् | स्वाधोऽधः परिशोध्याऽथ मेषाल्लङ्कोदयासवः ४३
kramād ekadvitribhajyās taccāpāni pṛthak pṛthak | svādho'dhaḥ pariśodhyā'tha meṣāl laṅkoddayāsavaḥ
खागाष्टयोऽर्थगोऽगैकाः शरत्र्यङ्कहिमांशवः | स्वदेशचरखण्डोना भवन्तीष्टोदयासवः ४४
khāgāṣṭayo'rthago'gaikāḥ śaratryaṅkahimāṃśavaḥ | svadeśacarakhaṇḍonā bhavantīṣṭodayāsavaḥ ||44||
व्यस्ता व्यस्तैर्युताः स्वैः स्वैः कर्कटाद्यास्ततस्त्रयः | उत्क्रमेण षडेवैते भवन्तीष्टास्तुलादयः ४५
vyastā vyastairyutāḥ svaiḥ svaiḥ karkaṭādyāstatastrayaḥ | utkrameṇa ṣaḍ evaite bhavantīṣṭāstulādayaḥ ||45||
गतभोग्यासवः कार्या भास्करादिष्टकालिकात् | स्वोदयासुहता भुक्तभोग्या भक्ताः खवह्निभिः ४६
gatabhogyāsavaḥ kāryā bhāskarādiṣṭakālikāt | svodayāsuhatā bhuktabhogyā bhaktāḥ khavahnibhiḥ || 46 ||
अभीष्टघटिकासुभ्यो भोग्यासून् प्रविशोधयेत् | तद्वत् तदेष्यलग्नासूनेवं यातान् तथोत्क्रमात् ४७
abhīṣṭaghaṭikāsubhyo bhogyāsūn praviśodhayet | tadvat tadeṣyalagnāsūnevaṃ yātān tathotkramāt || 47 ||
शेषं चेत् त्रिंशताऽभ्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् | भागहीनं च युक्तं च तल्लग्नं क्षितिजे तदा ४८
śeṣaṃ cet triṃśatā 'bhyastam aśuddhena vibhājitam | bhāgahīnaṃ ca yuktaṃ ca tallagnaṃ kṣitije tadā || 48
प्राक्पश्चान्नतनाडीभिस्तस्माल्लङ्कोदयासुभिः | भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् ४६
prāk-paścān-natā-nāḍībhis-tasmāl-laṅkodāyāsubhiḥ | bhānau kṣayadhane kṛtvā madhyalagnaṁ tadā bhavet ||
भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च | सम्पीड्यान्तरलग्नासूनेवं स्यात् कालसाधनम् ५०
bhogyāsūnūnakasyātha bhuktāsūnadhikasyā ca | sampīḍyāntaralagnāsūnevaṃ syāt kālasādhanam ||50||
सूर्यादूने निशाशेषे लग्नेऽर्कादधिके दिवा | भचक्रार्धयुताद् भानोरधिकेऽस्तमयात् परम् ५१
sūryādūne niśāśeṣe lagne'rkādadhike divā | bhacakrārthayutād bhānoradhike'stamayāt param
