The Yoga of Geometric Knowledge

न छेद्यकमृते यस्माद्भेदा ग्रहणयोः स्फुटाः | ज्ञायन्ते तत् प्रवक्ष्यामि छेद्यकज्ञानमुत्तमम् १

na chedyakamṛte yasmādbhedā grahaṇayoḥ sphuṭāḥ | jñāyante tat pravakṣyāmi chedyakajñānamuttamam

सुसाधितायामवनौ बिन्दुं कृत्वा ततो लिखेत् | सप्तवर्गाङ्गुलेनादौ मण्डलं वलनाश्रितम् २

susādhitāyāmavanau binduṃ kṛtvā tato likhet | saptavargāṅgulenādau maṇḍalaṃ valanāśritam

ग्राह्यग्राह्यकयोगार्धसम्मितेन द्वितीयकम् | मण्डलं तत्समासाख्यं ग्राह्यार्धेन तृतीयकम् ३

grāhya-grāhyakayogārdhasammitena dvitīyakam | maṇḍalaṃ tatsamāsākhyaṃ grāhyārdhena tṛtīyakam ||3||

याम्योत्तराप्राच्यपरासाधनं पूर्ववत् दिशाम् | प्रागिन्दोर्ग्रहणं पश्चान्मोक्षोऽर्कस्य विपर्यात् ४

yāmyottarāprācyaparāsādhanaṃ pūrvavat diśām | prāgindorgrahaṇaṃ paścānmokṣo'rkasya viparyāt ||

यथादिशं प्राग्रहणं वलनं हिमदीधितेः | मौक्षिकं तु विपर्यस्तं विपरीतमिदं रवेः ५

yathādiśaṃ prāgrahaṇaṃ valanaṃ himadīdhideḥ | maukhikaṃ tu viparyastaṃ viparītamidaṃ raveḥ || 5 ||

वलनाग्रान्नयेन्मध्यं सूत्रं यद् यत्र संस्पृशेत् | तत्समासे ततो देयौ विक्षेपौ ग्रासमौक्षिकौ ६

valanāgrānnayenmadhyaṃ sūtraṃ yad yatra saṃspṛśet | tatsamāse tato deyau vikṣepau grāsamaukṣikau

विक्षेपाग्रात् पुनः सूत्रं मध्यबिन्दुं प्रवेशयेत् | तद्‌ग्राह्यबिन्दुसंस्पर्शाद् ग्रासमोक्षौ विनिर्दिशेत् ७

vikṣepāgrāt punaḥ sūtraṃ madhyabinduṃ praveśayet | tadgrāhyabindusaṃsparśād grāsamokṣau vinirdiśet

नित्यशोऽर्कस्य विक्षेपाः परिलेखे यथादिशम् | विपरीताः शशाङ्कस्य तद्वशादथ मध्यमम् ८

nityaśo'rkasya vikṣepāḥ parilekhe yathādiśam | viparītāḥ śaśāṅkasya tadvaśādatha madhyamam

वलनं प्राङ्गुखं देयं तद्विक्षेपैकता यदि | भेदे पश्चान्मुखं देयमिन्दोर्भानोर्विपर्ययात् ६

valanaṁ prāṅmukhaṁ deyaṁ tadvikṣepaikatā yadi | bhede paścānmukhaṁ deyamindoḥ bhānorviparyayāt ||6||

वलनाग्रात् पुनः सूत्रं मध्यबिन्दुं प्रवेशयेत् | मध्यसूत्रेण विक्षेपं वलनाभिमुखं नयेत् १०

valanāgrāt punaḥ sūtraṃ madhyabinduṃ praveśayet | madhyasūtreṇa vikṣepaṃ valanābhimukhaṃ nayet || 10

विक्षेपाग्राल्लिखेद् वृत्तं ग्राहकार्धेन तेन यत् | ग्राह्यवृत्तं समाक्रान्तं तद्ग्रस्तं तमसा भवेत् ११

vikṣepāgrāllikhed vṛttaṃ grāhakārdhena tena yat | grāhyavṛttaṃ samākrāntaṃ tadgrastaṃ tamasā bhavet 11

छेद्यकं लिखता भूमौ फलके वा विपश्चिता | विपर्ययो दिशां कार्यः पूर्वापरकपालयोः १२

chhedyakaṃ likhatā bhūmau phalake vā vipaścitā | viparyayo diśāṃ kāryaḥ pūrvāparakapālayoḥ || 12

स्वच्छत्वाद्वादशांशोऽपि ग्रस्तश्चन्द्रस्य दृश्यते | लिप्तात्रयमपि ग्रस्तं तीक्ष्णत्वान्न विवस्वतः १३

svacchavāddvādaśāṃśo'pi grastaś candrasya dṛśyate | liptātrayam api grastaṃ tīkṣṇatvān na vivasvataḥ

स्वसंज्ञितास्त्रयः कार्या विक्षेपाग्रेषु बिन्दवः | तत्र प्राङ्गध्ययोर्मध्ये तथा मौक्षिकमध्ययोः १४

svasaṃjñitāstrayaḥ kāryā vikṣepāgreṣu bindavaḥ | tatra prāṅgadhyayormadhye tathā maukṣikamadhyayoḥ ||14||

लिखेन्मत्स्यौ तयोर्मध्यान्मुखपुच्छविनिःसृतम् | प्रसार्य सूत्रद्वितयं तयोर्यत्र युतिर्भवेत् १५

likhenmatsyau tayormadhyānmukhapucchaviniḥsṛtam | prasārya sūtradvitayaṃ tayoryatra yutirbhavet

तत्र सूत्रेण विलिखेच्चापं बिन्दुत्रयस्पृशा | स पन्था ग्राहकस्योक्तो येनासौ सम्प्रयास्यति १६

Tatra sūtreṇa vilikhec cāpaṃ bindutrayaspṛśā | Sa panthā grāhakasyokto yenāsau samprayāsyati

ग्राह्यग्राहकयोगार्धात् प्रोज्झयेष्टग्रासमागतम् | अवशिष्टाङ्गुलसमां शलाकां मध्यबिन्दुतः १७

grāhyagrāhakayogārdhāt projjhayeṣṭagrāsamāgatam | avaśiṣṭāṅgulasamāṁ śalāṁ madhyabindutaḥ

तयोर्मार्गोन्मुखीं दद्याद् ग्रासतः प्राग् ग्रहाश्रिताम् | विमुञ्चतो मोक्षदिशि ग्राहकाध्वानमेव सा १८

tayormārgōnmukhīṁ dadyād grāsataḥ prāg grahāśritām | vimuñcato mokṣadiśi grāhakādhvānamēva sā

स्पृशेद्यत्र ततो वृत्तं ग्राहकार्धेन संलिखेत् | तेन ग्राह्यं यदाक्रान्तं तत् तमोग्रस्तमादिशेत् १६

spṛśet yatra tato vṛttaṃ grāhakārdhena saṃlikhet | tena grāhyaṃ yadākrāntaṃ tat tamograstamādiśet

मानान्तरार्धेन मितां शलाकां ग्रासदिङ्गुरखीम् | निमीलनाख्यां दद्यात् सा तन्मार्गे यत्र संस्पृशेत् २०

mānāntarārdhena mitāṃ śalākāṃ grāsadiṅgurakhīm | nimīlanākhyāṃ dadyāt sā tanmārge yatra saṃspṛśet || २०