Verse 1
अथ हैनं महाशालः शौनकोऽङ्गिरसं भगवन्तं पिप्पलादं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ दिव्ये ब्रह्मपुरे संप्रतिष्ठिता भवन्ति खलु । कथं सृज्यन्ते । नित्यात्मन एष महिमा । विभज्य एष महिमा विभुः । क एषः । तस्मै स होवाच ।एतत्सत्यं यत्प्रब्रवीमि ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां देवेभ्यः प्राणेभ्यः। परब्रह्मपुरे विरजं निष्कलं शुभ्रमक्षरं विरजं विभाति । स नियच्छति मधुकरराश्या निर्मकः । अकर्मस्वपुरस्थितः । कर्मतरः कर्षकवत्फलमनुभवति । कर्ममर्मज्ञाता कर्म करोति । कर्ममर्म ज्ञात्वा कर्म कुर्यात् । को जालं विक्षिपेदेको नैनमपकर्षत्यपकर्षति ॥ ||१||
atha hainaṃ mahāśālaḥ śaunako'ṅgirasam bhagavantaṃ pippalādaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha divye brahmapure sampratiṣṭhitā bhavanti khalu | kathaṃ sṛjyante | nityātman eṣa mahimā | vibhajya eṣa mahimā vibhuh | ka eṣaḥ | tasmai sa hovāca |etat satyaṃ yatprabravīmi brahmavidyāṃ variṣṭhāṃ devebhyaḥ prāṇebhyaḥ | parabrahmapure virajaṃ niṣkalaṃ śubhramakṣaraṃ virajaṃ vibhāti | sa niyacchati madhukarārāśyā nirmakaḥ | akarmasvapurasthitaḥ | karmataraḥ karṣakavatphalamanubhavati | karmamarmajñātā karma karoti | karmamarma jñātvā karma kuryāt | ko jālaṃ vikṣipedeko nainamapakarṣatyapakarṣati || 1 ||
Verse 2
प्राणदेवताश्चत्वारः । ताः सर्वा नाड्यः सुषुप्तश्येनाकाशवत्। यथा श्येनः खमाश्रित्य याति स्वमालयं कुलायम्। एवं सुषुप्तं ब्रूत। अयं च परं च स सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे। अमृता हृयेषा नाडीत्रयं संचरति । तस्य त्रिपादं ब्रह्म।एषात्रेष्य ततोऽनुतिष्ठति। अन्यत्र ब्रुत। अयं च परं च सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे। यथैष देवदत्तो यष्ट्या च ताडयमानो नैवैति । एवमिष्टापूर्तकर्मा शुभाशुभैर्न लिप्यते । यथा कुमारको निष्काम आनन्दमभियाति । तथैष देवः स्वप्न आनन्दम-भिधावति । वेद एव परं ज्योतिः । ज्योतिषा मा ज्योतिरानन्दयत्येवमेव । तत्परं यच्चित्तं परमात्मा-नमानन्दयति । शुभ्रवर्णमाजायतेश्वरात्। भूयस्तेनैव मार्गेण स्वप्नस्थानं नियच्छति । जलूकाभाव-वद्वयर्थाकाममाजायतेश्वरात्। तावतात्मानमानन्दयति । परसंधि यदपरसन्धीति । तत्परं नापर त्यजति । तदैवं कपालाष्टकं संधाय य एष स्तन इवावलम्बते सेन्द्रयोनिः स वेदयोनिरिति । अत्र जाग्रति शुभाशुभातिरिक्तः शुभाशुभैरपि कर्मभिर्न लिप्यते । य एष देवोऽन्यदेवस्य संप्रसा-दोऽन्तर्याम्यसङ्गचिद्रूपः पुरुषः। प्रणवहंसः परं ब्रह्म। न प्राणहंसः। प्रणवो जीवः। आद्या देवता निवेदयति । य एवं वेद । तत्कथं निवेदयते। जीवस्य ब्रह्मत्वमापादयति ॥ ||२||
prāṇadevatāścatvāraḥ | tāḥ sarvā nāḍyaḥ suṣuptaśyenākāśavat | yathā śyenaḥ khamāśritya yāti svamālayaṃ kulāyam | evaṃ suṣuptaṃ brūta | ayaṃ ca paraṃ ca sa sarvatra hiraṇmaye pare kośe | amṛtā hṛyeṣā nāḍītrayaṃ saṃcarati | tasya tripādaṃ brahma | eṣātraeṣya tato'nutiṣṭhati | anyatra bruta | ayaṃ ca paraṃ ca sarvatra hiraṇmaye pare kośe | yathaieṣa devadatto yaṣṭyā ca tāḍayāmāno naiva iti | evamiṣṭāpūrtakarmā śubhāśubhairna lipyate | yathā kumārako niṣkāma ānandaṃabhiyāti | tathaiṣa devaḥ svapna ānandaṃabhidhāvati | veda eva paraṃ jyotiḥ | jyotiṣā mā jyotirānandayate evameva | tatparaṃ yacca cittaṃ paramātmā-namānandayati | śubravarṇamājāyateśvarāt | bhūyastenaiva mārgeṇa svapnasthānaṃ niyacchati | jalūkābhāva-vadvayarthākāmamājāyateśvarāt | tāvatātmānamānandayati | parasandhi yadaparasaṃdhīti | tatparaṃ nāpara tyajati | tadaivaṃ kapālāṣṭakaṃ sa
Verse 3
सत्त्वमथास्य पुरुषान्त:शिखोपवीतत्वम्। ब्राह्मणस्य मुमुक्षोरन्त:शिखोपवीतधारणम्। बहिर्लक्ष्यमाणशिखायज्ञोपवीतधारणं कर्मिणो गृहस्थस्य।अन्तरुपवीतलक्षणं तु बहिस्तन्तु-वदव्यक्तमन्तस्तत्त्वमेलनम्॥ ||३||
sattvamathāsya puruṣāntaḥśikhopavītatvam | brāhmaṇasya mumukṣorantaḥśikhopavītadhāraṇam | bahirlakṣyamāṇaśikhāyajñopavītadhāraṇaṃ karmiṇo gṛhasthasya | antaru pavītalakṣaṇaṃ tu bahistantu-vadavyaktamantastattvamelanam ||3||
Verse 4
न सन्नासन्न सदसद्भिन्नाभिन्नं न चोभयम्। न सभागं न निर्भागं न चाप्युभयरूपकम्। ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं हेयं मिथ्यात्वकारणादिति ।। ||४||
na sannāsanna sadasadbhinnābhinnaṃ na cobhayam | na sabhāgaṃ na nirbhāgaṃ na cāpyubhayarūpakam | brahmātmaikatvavijñānaṃ heyaṃ mithyātvakāraṇāditi || 4 ||
Verse 5
ब्रह्मैकमेव । ब्राह्मणत्वमेकमेव । वर्णाश्रमाचारविशेषाः पृथक्पृथक् शिखा वर्णाश्रमिणामे -ककैव। अपवर्गस्य यते; शिखायज्ञोपवीतमूलं प्रणवमेकमेव वदन्ति। हंसः शिखा। प्रणव उपवीतम्। नादः संधानम्। एष धर्मो नेतरो धर्मः। तत्कथमिति । प्रणवहंसो नादस्त्रिवृत्सूत्रं स्वहृदि चैतन्ये तिष्ठति त्रिविधं ब्रह्म। तद्विद्धि प्रापञ्चिकशिखोपवीतं त्यजेत् ॥ ||५||
brahmaikameva | brāhmaṇatvamekameva | varṇāśramācāraviśeṣāḥ pṛthakpṛthak śikhā varṇāśramiṇāmekakaiva | apavargasya yate; śikhāyajñopavītamūlaṃ praṇavamekameva vadanti | haṃsaḥ śikhā | praṇava upavītam | nādaḥ saṃdhānam | eṣa dharmo netaro dharmaḥ | tatkathamiti | praṇavahaṃso nādastrivṛtsūtraṃ svahṛdi caitanye tiṣṭhati trividham brahma | tadviddhi prāpañcikaśikhopavītaṃ tyajet || 5 ||
Verse 6
सशिखं वपनं कृत्वा बहि:सूत्रं त्यजेद्ब्रुधः। यदक्षरं परंब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥ ||६||
saśikhaṃ vapaṇaṃ kṛtvā bakiḥsūtraṃ tyajedbrudhaḥ | yadakṣaraṃ parambrahma tatsūtramiti dhārayet || 6 ||
Verse 7
पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थं मोक्षस्याहर्निशं स्मरेत् । सूचनात्सूत्रमित्युक्तं सूत्रं नाम परं पदम् ॥ ||७||
punarjanmanivṛttyarthaṃ mokṣasyāharniśaṃ smaret | sūcanātsūtramityuktaṃ sūtraṃ nāma paraṃ padam ||7||
Verse 8
तत्सूत्रं विदितं येन स मुमुक्षुः स भिक्षुकः । स वेदवित्सदाचारः स विप्रः पंक्तिपावनः ॥ ||८||
tatsūtraṃ viditaṃ yena sa mumukṣuḥ sa bhikṣukaḥ | sa vedavit sadācāraḥ sa vipraḥ paṅktipāvanaḥ ||8||
Verse 9
येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव। तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगविद्ब्राह्मणो यतिः ।। ||९||
yena sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva | tatsūtraṃ dhārayedyogī yogavidbrāhmaṇo yatiḥ || 9 ||
Verse 10
बहिःसूत्रं त्यजेद्विप्नो योगविज्ञानतत्परः। ब्रह्मभावमिदं सूत्रं धारयेद्यः स मुक्तिभाक् । नाशुचित्वं न चोच्छिष्टं तस्य सूत्रस्य धारणात् ॥ ||१०||
bahiḥsūtraṃ tyajedvipno yogavijñānatatparaḥ | brahmabhāvamidaṃ sūtraṃ dhārayedyaḥ sa mukti bhāk | nāśucitvaṃ na cochchiṣṭaṃ tasya sūtrasya dhāraṇāt || 10 ||
Verse 11
सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम्। ते तु सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥ ||११||
sūtramantargataṃ yeṣāṃ jñānayajñopavītinām | te tu sūtravido loke te ca yajñopavītinaḥ || 11 ||
Verse 12
ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः। ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमीरितम्॥ ||१२||
jñānaśikhinō jñānaniṣṭhā jñānayajñōpavītinaḥ | jñānameva paraṁ teṣāṁ pavitraṁ jñanāmīritam || 12 ||
Verse 13
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा। स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः ॥ ||१३||
agneḥ iva śikhā nānyā yasya jñānamayī śikhā | sa śikhīt yucyate vidvān netare keśadhāriṇaḥ || 13 ||
Verse 14
कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके लौकिकेऽपि वा। ब्राह्मणाभासमात्रेण जीवन्ते कुक्षिपूरकाः। व्रजन्ते निरयं ते तु पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥ ||१४||
karmaṇyadhikṛtā ye tu vaidike laukike'pi vā | brāhmaṇābhāsamātreṇa jīvante kukṣipūrakāḥ | vrajante nirayaṁ te tu punarjanmani janmani || 14 ||
Verse 15
वामांसदक्षकट्यन्तं ब्रह्मसूत्रं तु सव्यतः। अन्तर्बहिरवात्यर्थं तत्त्वतन्तुसमन्वितम्। नाभ्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रमाणं धारयेत्सुधीः ॥ ||१५||
vāmāṁsadakṣakaṭyantaṁ brahmasūtraṁ tu savyataḥ। antarbahiravātyarthaṁ tattvatantusamanvitam। nābhyādibrahmarandhrāntapramāṇaṁ dhārayetsudhīḥ ॥ ||15||
Verse 16
तेभिर्धार्यमिदं सूत्रं त्र्कियाङ्गं तन्तुनिर्मितम्। शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम्। ब्राह्मण्यं सकलं तस्य नेतरेषां तु किंचन ।। ||१६||
tebhirdhāryamidaṃ sūtraṃ trkiyāṅgaṃ tantunirmitam | śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam | brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya netareṣāṃ tu kiṃcana || 16 ||
Verse 17
इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम्। विद्वान्यज्ञोपवीती संधारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥ ||१७||
idaṃ yajñopavītaṃ tu paramaṃ yatparāyaṇam | vidvānyajñopavītī saṃdhārayedyaḥ sa mukti bhāk || 17 ||
Verse 18
बहिरन्तश्चोपवीती विप्रः संन्यस्तुमर्हति । एकयज्ञोपवीती तु नैव संन्यस्तुमर्हति ।। ||१८||
bahirantaścopavītī vipraḥ saṃnyastumarhati | ekayajñopavītī tu naiva saṃnyastumarhati || 18 ||
Verse 19
तस्मात्सर्वप्रयत्लेन मोक्षापेक्षी भवेद्यतिः । बहिःसूत्रं परित्यज्य स्वान्तःसूत्रं तु धारयेत् ॥ ||१९||
tasmātsarvaprayatlen mokṣāpekṣī bhavedyatiḥ | bahiḥsūtraṃ parityajya svāntaḥsūtraṃ tu dhārayet || 19 ||
Verse 20
बहि:प्रपञ्चशिखोपवीतित्वमनादृत्य प्रणवहंसशिखोपवीतित्वमवलम्ब्य मोक्षसाधनं कुर्यादित्याह भगवाञ्छौनक इत्युपनिषत् ॥ ||२०||
bahiḥ prapañcaśikhopavītitvam anādṛtya praṇavahaṃsaśikhopavītitvam avalambya mokṣasādhanaṃ kuryād ity āha bhagavān śaunaka ity upaniṣat || 20 ||