(Chapter 19)
अथ पैप्पलादो भगवान्भो किमादौ किं जातमिति । सद्यो जातमिति किं भगव इति। अघोर इति । किं भगव इति। वामदेव इति । किं वा पुनरिमे भगव इति । तत्पुरुष इति । किं वा पुनरिमे भगव इति। सर्वेषां दिव्यानां प्रेरयिता ईशान इति । ईशानो भूतभव्यस्य सर्वेषां देवयोनिनाम्॥
atha paippalādo bhagavānbho kimādau kiṃ jātamiti । sadyo jātamiti kiṃ bhagava iti। aghora iti । kiṃ bhagava iti। vāmadeva iti । kiṃ vā punarime bhagava iti । tatpuruṣa iti । kiṃ vā punarime bhagava iti। sarveṣāṃ divyānāṃ prerayitā īśāna iti । īśāno bhūtabhavyasya sarveṣāṃ devayoninām॥
कति वर्णाः । कति भेदाः । कति शक्तयः । यत्सर्वं ताद्गुह्यम्॥
kati varṇāḥ । kati bhedāḥ । kati śaktayaḥ । yatsarvaṃ tādguhyam॥
तस्मै नमो महादेवाय महारुद्राय॥
tasmai namo mahādevāya mahārudrāya॥
प्रोवाच तस्मै भगवान्महेशः॥
provāca tasmai bhagavānmaheśaḥ॥
गोप्याद्गोप्यतरं लोके यद्यस्ति शृणु शाकल। सद्योजातं मही पूषा रमा ब्रह्मा त्रिवृत्स्वरः ॥
gopyādgopyataraṃ loke yadyasti śṛṇu śākala। sadyojātaṃ mahī pūṣā ramā brahmā trivṛtsvaraḥ ॥
ऋग्वेदो गार्हपत्यं च मन्त्राः सप्त स्वरास्तथा।वर्णं पोतं क्रिया शक्तिः सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥
ṛgvedo gārhapatyaṃ ca mantrāḥ sapta svarāstathā।varṇaṃ potaṃ kriyā śaktiḥ sarvābhīṣṭaphalapradam ॥
अघोरं सलिलं चन्द्र गौरी वेदद्वितीयकम्। नीरदाभं स्वरं सान्द्रं दक्षिणाग्निरुदाहृतम् ॥
aghoraṃ salilaṃ candra gaurī vedadvitīyakam। nīradābhaṃ svaraṃ sāndraṃ dakṣiṇāgnirudāhṛtam ॥
पञ्चाशद्वर्णसंयुक्तं स्थितिरिच्छाक्रियान्वितम्। शक्तिरक्षणसंयुक्तं सर्वाघौघविनाशनम्॥
pañcāśadvarṇasaṃyuktaṃ sthitiricchākriyānvitam। śaktirakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvāghaughavināśanam॥
सर्वदुष्टप्रशमनं सर्वेश्वर्यफलप्रदम्॥
sarvaduṣṭapraśamanaṃ sarveśvaryaphalapradam॥
वामदेवं महाबोधदायकं पावकात्मकम् । विद्यालोकसमायुक्तं भानुकोटिसमप्रभम् ॥
vāmadevaṃ mahābodhadāyakaṃ pāvakātmakam । vidyālokasamāyuktaṃ bhānukoṭisamaprabham ॥
प्रसन्नं सामवेदाख्यं गानाष्टकसमन्वितम्। धीरस्वरमधीनं चाहवनीयमनुत्तमम् ॥
prasannaṃ sāmavedākhyaṃ gānāṣṭakasamanvitam। dhīrasvaramadhīnaṃ cāhavanīyamanuttamam ॥
ज्ञानसंहारसंयुक्तं शक्तिद्वयसमन्वितम्। वर्णं शुक्लं तमोमिश्र पूर्णबोधकरं स्वयम्॥
jñānasaṃhārasaṃyuktaṃ śaktidvayasamanvitam। varṇaṃ śuklaṃ tamomiśra pūrṇabodhakaraṃ svayam॥
धामत्रयनियन्तारं धामत्रयसमन्वितम्। सर्वसौभाग्यदं नृणां सर्वकर्मफलप्रदम् ॥
dhāmatrayaniyantāraṃ dhāmatrayasamanvitam। sarvasaubhāgyadaṃ nṛṇāṃ sarvakarmaphalapradam ॥
अष्टाक्षरसमायुक्तमष्टपत्रान्तरस्थितम् ॥
aṣṭākṣarasamāyuktamaṣṭapatrāntarasthitam ॥
यत्तत्तत्पुरुषं प्रोक्तं वायुमण्डलसंवृतम्। पञ्चाग्निना समायुक्तं मन्त्रशक्तिनियामकम् ॥
yattattatpuruṣaṃ proktaṃ vāyumaṇḍalasaṃvṛtam। pañcāgninā samāyuktaṃ mantraśaktiniyāmakam ॥
पञ्चाशत्स्वरवर्णाख्यमथर्ववेदस्वरूपकम्।कोटिकोटिगणाध्यक्षं ब्रह्माण्डाखण्डविग्रहम् ॥
pañcāśatsvaravarṇākhyamatharvavedasvarūpakam।koṭikoṭigaṇādhyakṣaṃ brahmāṇḍākhaṇḍavigraham ॥
वर्णं रक्तं कामदं च सर्वाधिव्याधिभेषजम्। सृष्टिस्थितिलयादीनां कारणं सर्वशक्तिधृक् ॥
varṇaṃ raktaṃ kāmadaṃ ca sarvādhivyādhibheṣajam। sṛṣṭisthitilayādīnāṃ kāraṇaṃ sarvaśaktidhṛk ॥
अवस्थात्रितयातीतं तुरीयं ब्रह्मसंज्ञितम्। ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सेव्यं सर्वेषां जनकं परम्॥
avasthātritayātītaṃ turīyaṃ brahmasaṃjñitam। brahmaviṣṇvādibhiḥ sevyaṃ sarveṣāṃ janakaṃ param॥
ईशानं परमं विद्यात्प्रेरकं बुद्धिसाक्षिणम्। आकाशात्मकमव्यक्तमोंकारस्वरभूषितम्॥
īśānaṃ paramaṃ vidyātprerakaṃ buddhisākṣiṇam। ākāśātmakamavyaktamoṃkārasvarabhūṣitam॥
सर्वदेवमयं शान्तं शान्त्यतीतं स्वराद्वहिः। अकारादिस्वराध्यक्षमाकाशमयविग्रहम्॥
sarvadevamayaṃ śāntaṃ śāntyatītaṃ svarādvahiḥ। akārādisvarādhyakṣamākāśamayavigraham॥
पञ्चकृत्यनियन्तारं पञ्चब्रह्मात्मकं बृहत् ॥
pañcakṛtyaniyantāraṃ pañcabrahmātmakaṃ bṛhat ॥
पञ्चब्रह्मोपसंहारं कृत्वा स्वात्मनि संस्थितः। स्वमायावैभवान्सर्वान्संहृत्य स्वात्मनि स्थितः ॥ २२
pañcabrahmopasaṃhāraṃ kṛtvā svātmani saṃsthitaḥ। svamāyāvaibhavānsarvānsaṃhṛtya svātmani sthitaḥ ॥ 22
पञ्चब्रह्मात्म कातीतो भासते स्वस्वते-जसा। आदावन्ते च मध्ये च भासते नान्यहेतुना॥
pañcabrahmātma kātīto bhāsate svasvate-jasā। ādāvante ca madhye ca bhāsate nānyahetunā॥
मायया मोहिताः शंभोर्महादेवं जगद्गुरुम्। न जानन्ति सुराः सर्वे सर्वकारणकारणम्। न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य परात्परं पुरुषं विश्वधाम॥
māyayā mohitāḥ śaṃbhormahādevaṃ jagadgurum। na jānanti surāḥ sarve sarvakāraṇakāraṇam। na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya parātparaṃ puruṣaṃ viśvadhāma॥
येन प्रकाशते विश्वं यत्रैव प्रविलीयते। तद्ब्रह्म परमं शान्तं तद्ब्रह्मास्मि परं पदम्॥
yena prakāśate viśvaṃ yatraiva pravilīyate। tadbrahma paramaṃ śāntaṃ tadbrahmāsmi paraṃ padam॥
पञ्चब्रह्ममिदं विद्यात्सद्योजातादिपूर्वकम्। दृश्यते श्रूयते यच्च पञ्चब्रह्मात्मकं स्वयम्॥
pañcabrahmamidaṃ vidyātsadyojātādipūrvakam। dṛśyate śrūyate yacca pañcabrahmātmakaṃ svayam॥
पञ्चधा वर्तमानं तं ब्रह्मकार्यमिति स्मृतम्। ब्रह्मकार्यमिति ज्ञात्वा ईशानं प्रतिपद्यते ॥
pañcadhā vartamānaṃ taṃ brahmakāryamiti smṛtam। brahmakāryamiti jñātvā īśānaṃ pratipadyate ॥
पञ्चब्रह्मात्मकं सर्वं स्वात्मनि प्रविलाप्य च । सोऽहमस्मीति जानीयाद्विद्वान्ब्रह्मामृतो भवेत्॥
pañcabrahmātmakaṃ sarvaṃ svātmani pravilāpya ca । so'hamasmīti jānīyādvidvānbrahmāmṛto bhavet॥
इत्येतद्ब्रह्म जानीयाद्यः स मुक्तो न संशयः ॥
ityetadbrahma jānīyādyaḥ sa mukto na saṃśayaḥ ॥
पञ्चाक्षरमयं शम्भु परब्रह्मस्वरूपिणम्। नकारादियकारान्तं ज्ञात्वा पञ्चाक्षरं जपेत्॥
pañcākṣaramayaṃ śambhu parabrahmasvarūpiṇam। nakārādiyakārāntaṃ jñātvā pañcākṣaraṃ japet॥
सर्वं पशात्मकं विद्यात्पञ्चब्रह्मात्मतत्त्वत: ॥
sarvaṃ paśātmakaṃ vidyātpañcabrahmātmatattvata: ॥
पञ्चब्रह्मात्मिकीं विद्यां योऽधीते भक्तिभावितः । स पश्चात्मकतामेत्य भासते पञ्चधा स्वयम्॥
pañcabrahmātmikīṃ vidyāṃ yo'dhīte bhaktibhāvitaḥ । sa paścātmakatāmetya bhāsate pañcadhā svayam॥
एवमुक्त्वा महादेवो गालवस्य महात्मनः। कृपां चकार तत्रैव स्वान्तर्धिमगमत्स्वयम्॥
evamuktvā mahādevo gālavasya mahātmanaḥ। kṛpāṃ cakāra tatraiva svāntardhimagamatsvayam॥
यस्य श्रवणमात्रेणाश्रुतमेव श्रुतं भवेत्। अमतं च मतं ज्ञातमविज्ञातं च शाकल ॥
yasya śravaṇamātreṇāśrutameva śrutaṃ bhavet। amataṃ ca mataṃ jñātamavijñātaṃ ca śākala ॥
एकेनैव तु पिण्डेन मृत्तिकायाश्च गौतम । विज्ञातं मृण्मयं सर्वं मृदभिन्नं हि कार्यकम्॥
ekenaiva tu piṇḍena mṛttikāyāśca gautama । vijñātaṃ mṛṇmayaṃ sarvaṃ mṛdabhinnaṃ hi kāryakam॥
एकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं यथा । विज्ञातं स्यादथैकेन नखानां कृन्तनेन च ॥
ekena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ yathā । vijñātaṃ syādathaikena nakhānāṃ kṛntanena ca ॥
सर्वं कार्ष्णायसं ज्ञातं तदभिन्नं स्वभावतः । कारणाभिन्नरूपेण कार्यकारणमेव हि ।।
sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ jñātaṃ tadabhinnaṃ svabhāvataḥ । kāraṇābhinnarūpeṇa kāryakāraṇameva hi ।।
तद्रूपेण सदा सत्यं भेदेनोक्तिर्मृषा खलु । तच्च कारणमेकं हि न भिन्नं नोभयात्मकम् ॥
tadrūpeṇa sadā satyaṃ bhedenoktirmṛṣā khalu । tacca kāraṇamekaṃ hi na bhinnaṃ nobhayātmakam ॥
भेदः सर्वत्र मिथ्यैव धर्मादेरनिरूपणात्। अतश्च कारणं नित्यमेकमेवाद्वयं खलु। अत्र कारणमद्वैतं शुद्धचैतन्यमेव हि ॥
bhedaḥ sarvatra mithyaiva dharmāderanirūpaṇāt। ataśca kāraṇaṃ nityamekamevādvayaṃ khalu। atra kāraṇamadvaitaṃ śuddhacaitanyameva hi ॥
अस्मिन्ब्रह्मपुरे वेश्म दहरं यदिदं मुने। पुण्डरीकं तु तन्मध्ये आकाशो दहरोऽस्ति तत् ।स शिवः सच्चिदानन्दः सोऽन्वेव्यो मुमुक्षुभिः ॥
asminbrahmapure veśma daharaṃ yadidaṃ mune। puṇḍarīkaṃ tu tanmadhye ākāśo daharo'sti tat ।sa śivaḥ saccidānandaḥ so'nvevyo mumukṣubhiḥ ॥
अयं हृदि स्थितः साक्षी सर्वेषामविशेषतः। तेनायं हृदयं प्रोक्तः शिवः संसारमोचकः । इत्युपनिषत् ॥
ayaṃ hṛdi sthitaḥ sākṣī sarveṣāmaviśeṣataḥ। tenāyaṃ hṛdayaṃ proktaḥ śivaḥ saṃsāramocakaḥ । ityupaniṣat ॥
