(Chapter 23)
गौतम उवाच-भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। ब्रह्मविद्याप्रबोधो हि केनोपायेन जायते ॥
gautama uvāca-bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada। brahmavidyāprabodho hi kenopāyena jāyate ॥
सनत्कुमार उवाच-विचार्य सर्वधर्मेषु मतं ज्ञात्वा पिनाकिनः। पार्वत्या कथितं तत्त्वं शृणु गौतम तन्मम॥
sanatkumāra uvāca-vicārya sarvadharmeṣu mataṃ jñātvā pinākinaḥ। pārvatyā kathitaṃ tattvaṃ śṛṇu gautama tanmama॥
अनाख्येयमिदं गुह्यं योगिने कोशसंनिभम्।हंसस्याकृतिविस्तारं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥
anākhyeyamidaṃ guhyaṃ yogine kośasaṃnibham।haṃsasyākṛtivistāraṃ bhuktimuktiphalapradam ॥
अथ हंसपरमहंसनिर्णयं व्याख्यास्यामः। ब्रह्मचारिणे शान्ताय दान्ताय गुरुभक्ताय । हंसहंसेति सदा ध्यायन्॥
atha haṃsaparamahaṃsanirṇayaṃ vyākhyāsyāmaḥ। brahmacāriṇe śāntāya dāntāya gurubhaktāya । haṃsahaṃseti sadā dhyāyan॥
सर्वेषु देहेषु व्याप्तो वर्तते । यथा ह्यग्निः काष्ठेषु तिलेषु तैलमिव तं विदित्वा मृत्युमत्येति ॥
sarveṣu deheṣu vyāpto vartate । yathā hyagniḥ kāṣṭheṣu tileṣu tailamiva taṃ viditvā mṛtyumatyeti ॥
गुदमवष्टभ्याधाराद्वायुमुत्थाप्य स्वाधिष्ठानं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य मणिपूरकं गत्वा अनाहतमतिक्रम्य विशुद्धौ प्राणान्निरुध्याज्ञामनुध्यायन्ब्रह्मरन्धं ध्यायन् त्रिमात्रोऽहमित्येव सर्वदा पश्यत्यनाकारश्च भवति ॥
gudamavaṣṭabhyādhārādvāyumutthāpya svādhiṣṭhānaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya maṇipūrakaṃ gatvā anāhatamatikramya viśuddhau prāṇānnirudhyājñāmanudhyāyanbrahmarandhaṃ dhyāyan trimātro'hamityeva sarvadā paśyatyanākāraśca bhavati ॥
एषोऽसौ परमहंसो भानुकोटिप्रतीकाशो येनेदं सर्वं व्याप्तम् ॥
eṣo'sau paramahaṃso bhānukoṭipratīkāśo yenedaṃ sarvaṃ vyāptam ॥
तस्याष्टधा वृत्तिर्भवति। पूर्वदले पुण्ये मतिः। आग्नेये निद्रालस्यादयो भवन्ति । याम्ये क्रौर्ये मतिः। नैर्ऋते पापे मनीषा। वारुण्यां क्रीडा।वायव्यां गमनादौ बुद्धिः ।सौम्ये रतिप्रीतिः। ईशान्ये द्रव्यादानम्। मध्ये वैराग्यम्। केसरे जाग्रदवस्था। कर्णिकायां स्वप्नम्। लिङ्गे सुषुप्तिः। पद्मत्यागे तुरीयम्। यदा हंसे नादो विलीनो भवति तत् तुरीयातीतम्॥
tasyāṣṭadhā vṛttirbhavati। pūrvadale puṇye matiḥ। āgneye nidrālasyādayo bhavanti । yāmye kraurye matiḥ। nairṛte pāpe manīṣā। vāruṇyāṃ krīḍā।vāyavyāṃ gamanādau buddhiḥ ।saumye ratiprītiḥ। īśānye dravyādānam। madhye vairāgyam। kesare jāgradavasthā। karṇikāyāṃ svapnam। liṅge suṣuptiḥ। padmatyāge turīyam। yadā haṃse nādo vilīno bhavati tat turīyātītam॥
अथो नाद आधाराद्ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं शुद्धस्फटिकसंकाशः । स वै ब्रह्म परमात्मेत्युच्यते ॥
atho nāda ādhārādbrahmarandhraparyantaṃ śuddhasphaṭikasaṃkāśaḥ । sa vai brahma paramātmetyucyate ॥
अथ हंस ऋषिः । अव्यक्तगायत्री छन्दः । परमहंसो देवता। हमिति बीजम् । स इति शक्तिः। सोऽमिति कीलकम्॥
atha haṃsa ṛṣiḥ । avyaktagāyatrī chandaḥ । paramahaṃso devatā। hamiti bījam । sa iti śaktiḥ। so'miti kīlakam॥
षट्संख्यया अहोरात्रयोरेकविंशतिसहस्त्राणि षट्शतान्यधिकानि भवन्ति।सूर्याय सोमाय निरञ्जनाय निराभासायातनुसूक्ष्म प्रचोदयादिति ॥
ṣaṭsaṃkhyayā ahorātrayorekaviṃśatisahastrāṇi ṣaṭśatānyadhikāni bhavanti।sūryāya somāya nirañjanāya nirābhāsāyātanusūkṣma pracodayāditi ॥
अग्नीषोमाभ्यां वौषद् हृदयाह्यङ्गन्यासकरन्यासौ भवतः ॥
agnīṣomābhyāṃ vauṣad hṛdayāhyaṅganyāsakaranyāsau bhavataḥ ॥
एवं कृत्वा हृदयेऽष्टदले हंसात्मानं ध्यायेत् ॥
evaṃ kṛtvā hṛdaye'ṣṭadale haṃsātmānaṃ dhyāyet ॥
अग्नीषोमौ पक्षावोंकारः शिर उकारो बिन्दु स्त्रिणेत्रं मुखं रुद्रो रुद्राणी चरणौ। द्विविधं कण्ठतः कुर्यादित्युन्मनाः अजपोपसंहार इत्यभिधीयते ॥
agnīṣomau pakṣāvoṃkāraḥ śira ukāro bindu striṇetraṃ mukhaṃ rudro rudrāṇī caraṇau। dvividhaṃ kaṇṭhataḥ kuryādityunmanāḥ ajapopasaṃhāra ityabhidhīyate ॥
एवं हंसवशात्तस्मान्मनो विचार्यते ॥
evaṃ haṃsavaśāttasmānmano vicāryate ॥
अस्यैव जपकोट्यां नादमनुभवति एवं सर्वं हंसवशान्नादो दशविधो जायते । चिणीति प्रथमः । चिञ्चिणीति द्वितीयः। घण्टानादस्तृतीयः । शङ्खनादश्चतुर्थम्। पञ्चमस्तन्वीनादः । षष्ठस्तालनादः । सप्तमो वेणुनादः। अष्टमो मृदङ्गनादः। नवमो भेरीनादः। दशमो मेघनादः ॥
asyaiva japakoṭyāṃ nādamanubhavati evaṃ sarvaṃ haṃsavaśānnādo daśavidho jāyate । ciṇīti prathamaḥ । ciñciṇīti dvitīyaḥ। ghaṇṭānādastṛtīyaḥ । śaṅkhanādaścaturtham। pañcamastanvīnādaḥ । ṣaṣṭhastālanādaḥ । saptamo veṇunādaḥ। aṣṭamo mṛdaṅganādaḥ। navamo bherīnādaḥ। daśamo meghanādaḥ ॥
नवमं परित्यज्य दशममेवाभ्यसेत् ॥
navamaṃ parityajya daśamamevābhyaset ॥
प्रथमे चिञ्चिणीगात्रं द्वितीये गात्रभञ्जनम्। तृतीये खेदनं याति चतुर्थे कम्पते शिरः ॥
prathame ciñciṇīgātraṃ dvitīye gātrabhañjanam। tṛtīye khedanaṃ yāti caturthe kampate śiraḥ ॥
पञ्चमे स्त्रवते तालु षष्ठेऽमृतनिषेवणम्। सप्तमे गूढविज्ञानं परा वाचा तथाऽष्टमे ॥
pañcame stravate tālu ṣaṣṭhe'mṛtaniṣevaṇam। saptame gūḍhavijñānaṃ parā vācā tathā'ṣṭame ॥
अदृश्यं नवमे देहं दिव्यं चक्षुस्तथाऽमलम्। दशमं परमं ब्रह्म भवेद्ब्रह्मात्मसंनिधौ ॥
adṛśyaṃ navame dehaṃ divyaṃ cakṣustathā'malam। daśamaṃ paramaṃ brahma bhavedbrahmātmasaṃnidhau ॥
तस्मिन्मनो विलीयते मनसि संकल्पविकल्पे दग्धं पुण्यपापे सदाशिवः शक्त्यात्मा सर्वत्रावस्थितः स्वयंज्योतिः शुद्धो बुद्धो नित्यो निरञ्जनः शान्तः प्रकाशत इति वेदानुवचनं भवतीत्युपनिषत् ॥
tasminmano vilīyate manasi saṃkalpavikalpe dagdhaṃ puṇyapāpe sadāśivaḥ śaktyātmā sarvatrāvasthitaḥ svayaṃjyotiḥ śuddho buddho nityo nirañjanaḥ śāntaḥ prakāśata iti vedānuvacanaṃ bhavatītyupaniṣat ॥
