(Chapter 25)
यदि शैलसमं पापं विस्तीर्ण बहुयोजनम्। भिद्यते ध्यानयोगेन नान्यो भेदः कदाचन ॥
yadi śailasamaṃ pāpaṃ vistīrṇa bahuyojanam। bhidyate dhyānayogena nānyo bhedaḥ kadācana ॥
बीजाक्षरं परं बिन्दु नादं तस्योपरि स्थितम् । सशब्दं चाक्षरे क्षीणे नि:शब्दं परमं पदम्॥
bījākṣaraṃ paraṃ bindu nādaṃ tasyopari sthitam । saśabdaṃ cākṣare kṣīṇe ni:śabdaṃ paramaṃ padam॥
अनाहतं तु यच्छब्दं तस्य शब्दस्य यत्परम् । तत्परं विन्दते यस्तु स योगी छिन्नसंशयः ।।
anāhataṃ tu yacchabdaṃ tasya śabdasya yatparam । tatparaṃ vindate yastu sa yogī chinnasaṃśayaḥ ।।
वालाग्रशतसहस्त्रं तस्य भागस्य भागिनः। तस्य भागस्य भागार्धं तत्क्षये तु निरञ्जनम्॥
vālāgraśatasahastraṃ tasya bhāgasya bhāginaḥ। tasya bhāgasya bhāgārdhaṃ tatkṣaye tu nirañjanam॥
पुष्पमध्ये यथा गन्धः पयोमध्ये यथा घृतम्। तिलमध्ये यथा तैलं पाषाणेष्विव काञ्चनम्॥
puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam। tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇeṣviva kāñcanam॥
एवं सर्वाणि भूतानि मणौ सूत्र इवात्मनि । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः।।
evaṃ sarvāṇi bhūtāni maṇau sūtra ivātmani । sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ।।
तिलानां तु यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः । पुरुषस्य शरीरे तु स बाह्याभ्यन्तरे स्थितः ॥
tilānāṃ tu yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ । puruṣasya śarīre tu sa bāhyābhyantare sthitaḥ ॥
वृक्षं तु सकलं विद्याच्छाया तस्यैव निष्कला। सकले निष्कले भावे सर्वत्रात्मा व्यवस्थितः।।
vṛkṣaṃ tu sakalaṃ vidyācchāyā tasyaiva niṣkalā। sakale niṣkale bhāve sarvatrātmā vyavasthitaḥ।।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ध्येयं सर्वमुमुक्षुभिः । पृथिव्यग्निश्च ऋग्वेदो भूरित्येव पितामहः ॥
omityekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣubhiḥ । pṛthivyagniśca ṛgvedo bhūrityeva pitāmahaḥ ॥
अकारे तु लयं प्राप्ते प्रथमे प्रणवांशके। अन्तरिक्षं यजुर्वायुर्भुवो विष्णुर्जनार्दनः ॥
akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake। antarikṣaṃ yajurvāyurbhuvo viṣṇurjanārdanaḥ ॥
उकारे तु लयं प्राप्ते द्वितीये प्रणवांशके। द्यौः सूर्यः सामवेदश्च स्वरित्येव महेश्वरः ॥
ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake। dyauḥ sūryaḥ sāmavedaśca svarityeva maheśvaraḥ ॥
मकारे तु लयं प्राप्ते तृतीये प्रणवांशके। अकारः पीतवर्णः स्याद्रजोगुण उदीरितः ॥
makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake। akāraḥ pītavarṇaḥ syādrajoguṇa udīritaḥ ॥
उकारः सात्त्विकः शुक्लो मकारः कृष्णातामसः । अष्टाङ्गं च चतुष्पादं त्रिस्थानं पश्चदैवतम् ॥
ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇātāmasaḥ । aṣṭāṅgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ paścadaivatam ॥
ओंकारं यो न जानाति ब्राह्मणो न भवेत्तु सः। प्रणव धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मतल्लक्ष्यमुच्यते ॥
oṃkāraṃ yo na jānāti brāhmaṇo na bhavettu saḥ। praṇava dhanuḥ śaro hyātmā brahmatallakṣyamucyate ॥
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । निवर्तन्ते क्रियाः सर्वास्तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet । nivartante kriyāḥ sarvāstasmindṛṣṭe parāvare ॥
ओंकारप्रभवा देवा ओंकारप्रभवाः स्वराः । ओंकारप्रभवं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥
oṃkāraprabhavā devā oṃkāraprabhavāḥ svarāḥ । oṃkāraprabhavaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram॥
ह्रस्वो दहति पापानि दीर्घः संपत्प्रदोऽव्ययः । अर्धमात्रासमायुक्तः प्रणवो मोक्षदायकः॥
hrasvo dahati pāpāni dīrghaḥ saṃpatprado'vyayaḥ । ardhamātrāsamāyuktaḥ praṇavo mokṣadāyakaḥ॥
तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् । अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित्॥
tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat । avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit॥
हृत्पद्मकर्णिकामध्ये स्थिरदीपनिभाकृतिम् । अङ्गुष्ठमात्रमचलं ध्यायेदोंकारमीश्वरम् ॥
hṛtpadmakarṇikāmadhye sthiradīpanibhākṛtim । aṅguṣṭhamātramacalaṃ dhyāyedoṃkāramīśvaram ॥
इडया वायुमापूर्य पूरयित्वोदरस्थितम्। ओंकारं देहमध्यस्थं ध्यायेज्ज्वालावलीवृतम् ॥
iḍayā vāyumāpūrya pūrayitvodarasthitam। oṃkāraṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyejjvālāvalīvṛtam ॥
ब्रह्मा पूरक इत्युक्तो विष्णुः कुम्भक उच्यते। रेचो रुद्र इति प्रोक्तः प्राणायामस्य देवताः ।।
brahmā pūraka ityukto viṣṇuḥ kumbhaka ucyate। reco rudra iti proktaḥ prāṇāyāmasya devatāḥ ।।
आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम्। ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत् ॥
ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim। dhyānanirmathanābhyāsāddevaṃ paśyennigūḍhavat ॥
ओंकारध्वनिनादेन वायोः संहरणान्तिकम् यावद्वलं समादध्यात्सम्यनादलयावधि ॥
oṃkāradhvaninādena vāyoḥ saṃharaṇāntikam yāvadvalaṃ samādadhyātsamyanādalayāvadhi ॥
गमागमस्थं गमनादिशून्यमोंकारमेकं रविकोटिदीप्तम्। पश्यन्ति ये सर्वजनान्तरस्थं हंसात्मकं ते विरजा भवन्ति ॥
gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyamoṃkāramekaṃ ravikoṭidīptam। paśyanti ye sarvajanāntarasthaṃ haṃsātmakaṃ te virajā bhavanti ॥
यन्मनस्त्रिजगत्सृष्टिस्थितिव्यसनकर्मकृत् । तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt । tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ॥
अष्टपत्रं तु हृत्पद्यं द्वात्रिंशत्केसरान्वितम्। तस्य मध्ये स्थितो भानुर्भानुमध्यगतः शशी ॥
aṣṭapatraṃ tu hṛtpadyaṃ dvātriṃśatkesarānvitam। tasya madhye sthito bhānurbhānumadhyagataḥ śaśī ॥
शशिमध्यगतो वह्निर्वह्निमध्यगता प्रभा। प्रभामध्यगतं पीठं नानारत्नप्रवेष्टितम् ॥
śaśimadhyagato vahnirvahnimadhyagatā prabhā। prabhāmadhyagataṃ pīṭhaṃ nānāratnapraveṣṭitam ॥
तस्य मध्यगतं देवं वासुदेवं निरञ्जनम्। श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मुक्तामणिविभूषितम् ॥
tasya madhyagataṃ devaṃ vāsudevaṃ nirañjanam। śrīvatsakaustubhoraskaṃ muktāmaṇivibhūṣitam ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं चन्द्रकोटिसमप्रभम् । एवं ध्यायेन्महाविष्णुमेवं वा विनयान्वितः ॥
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ candrakoṭisamaprabham । evaṃ dhyāyenmahāviṣṇumevaṃ vā vinayānvitaḥ ॥
अतसीपुष्पसंकाशं नाभिस्थाने प्रतिष्ठितम्। चतुर्भुजं महाविष्णु पूरकेण विचिन्तयेत् ॥
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ nābhisthāne pratiṣṭhitam। caturbhujaṃ mahāviṣṇu pūrakeṇa vicintayet ॥
कुम्भकेन हृदि स्थाने चिन्तयेत्कमलासनम्। ब्रह्माणं रक्तगौराभं चतुर्वक्त्रं पितामहम्॥
kumbhakena hṛdi sthāne cintayetkamalāsanam। brahmāṇaṃ raktagaurābhaṃ caturvaktraṃ pitāmaham॥
रेचकेन तु विद्यात्मा ललाटस्थं त्रिलोचनम्। शुद्धस्फटिकसंकाशं निष्कलं पापनाशनम् ।।
recakena tu vidyātmā lalāṭasthaṃ trilocanam। śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam ।।
अब्जपत्रमधः पुष्पमूर्खनालमधोमुखम् । कदलीपुष्पसंकाशं सर्ववेदमयं शिवम् ॥
abjapatramadhaḥ puṣpamūrkhanālamadhomukham । kadalīpuṣpasaṃkāśaṃ sarvavedamayaṃ śivam ॥
शतारं शतपत्राढ्यं विकीर्णाम्बुजकर्णिकम् । तत्रार्कचन्द्रवह्नीनामुपर्युपरि चिन्तयेत् ॥
śatāraṃ śatapatrāḍhyaṃ vikīrṇāmbujakarṇikam । tatrārkacandravahnīnāmuparyupari cintayet ॥
पद्मस्योद्घाटनं कृत्वा बोधचन्द्राग्निसूर्यकम्। तस्य हृद्धीजमाहृत्य आत्मानं चरते ध्रुवम् ॥
padmasyodghāṭanaṃ kṛtvā bodhacandrāgnisūryakam। tasya hṛddhījamāhṛtya ātmānaṃ carate dhruvam ॥
त्रिस्थानं च त्रिमार्गं च त्रिब्रह्म च त्रयाक्षरम्। त्रिमात्रमर्धमात्रं वा यस्तं वेद स वेदवित् ॥
tristhānaṃ ca trimārgaṃ ca tribrahma ca trayākṣaram। trimātramardhamātraṃ vā yastaṃ veda sa vedavit ॥
तैलधारामिवाच्छिन्नदीर्घघण्टानिनादवत् । बिन्दुनादकलातीतं यस्तं वेद स वेदवित् ॥
tailadhārāmivācchinnadīrghaghaṇṭāninādavat । bindunādakalātītaṃ yastaṃ veda sa vedavit ॥
यथैवोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । तथैवोत्कर्षयेद्वायुं योगी योगपथे स्थितः ॥
yathaivotpalanālena toyamākarṣayennaraḥ । tathaivotkarṣayedvāyuṃ yogī yogapathe sthitaḥ ॥
अर्धमात्रात्मकं कृत्वा कोशभूतं तु पङ्कजम्। कर्षयेन्नालमात्रेण भ्रुवोर्मध्ये लयं नयेत्॥
ardhamātrātmakaṃ kṛtvā kośabhūtaṃ tu paṅkajam। karṣayennālamātreṇa bhruvormadhye layaṃ nayet॥
भ्रुवोर्मध्ये ललाटे तु नासिकायास्तु मूलतः । जानीयादमृतं स्थानं तद्ब्रह्मायतनं महत्॥
bhruvormadhye lalāṭe tu nāsikāyāstu mūlataḥ । jānīyādamṛtaṃ sthānaṃ tadbrahmāyatanaṃ mahat॥
आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा। ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā। dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ ॥
आसनानि च तावन्ति यावन्त्यो जीवजातयः । एतेषामतुलान्भेदान्विजानाति महेश्वरः ॥
āsanāni ca tāvanti yāvantyo jīvajātayaḥ । eteṣāmatulānbhedānvijānāti maheśvaraḥ ॥
सिद्ध भद्रं तथा सिंहं पद्यम चेति चतुष्टयम्। आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम्॥
siddha bhadraṃ tathā siṃhaṃ padyama ceti catuṣṭayam। ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam॥
योनिस्थानं तयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते । आधाराख्ये गुदस्थाने पङ्कजं यच्चतुर्दलम् ॥
yonisthānaṃ tayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate । ādhārākhye gudasthāne paṅkajaṃ yaccaturdalam ॥
तन्मध्ये प्रोच्यते योनिःकामाख्या सिद्धवन्दिता। योनिमध्ये स्थितं लिङ्ग पश्चिमाभिमुखं तथा ।।
tanmadhye procyate yoniḥkāmākhyā siddhavanditā। yonimadhye sthitaṃ liṅga paścimābhimukhaṃ tathā ।।
मस्तके मणिवद्भिन्नं यो जानाति स योगवित्। तप्तचामीकराकारं तडिल्लेखेव विस्फुरत् ॥
mastake maṇivadbhinnaṃ yo jānāti sa yogavit। taptacāmīkarākāraṃ taḍillekheva visphurat ॥
चतुरस्त्रमुपर्यग्नेरधो मेढ्रात्प्रतिष्ठितम् । स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयम् ॥
caturastramuparyagneradho meḍhrātpratiṣṭhitam । svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayam ॥
स्वाधिष्ठानं ततश्चक्रं मेढ्रमेव निगद्यते । मणिवत्तन्तुना यत्र वायुना पूरितं वपुः ॥
svādhiṣṭhānaṃ tataścakraṃ meḍhrameva nigadyate । maṇivattantunā yatra vāyunā pūritaṃ vapuḥ ॥
तन्नाभिमण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम्। द्वादशारमहाचक्रे पुण्यपापनियन्त्रितः ॥
tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam। dvādaśāramahācakre puṇyapāpaniyantritaḥ ॥
तावज्जीवो भ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति । ऊर्ध्वं मेढ्रादधो नाभेः कन्दो योऽस्ति खगाण्डवत्।।
tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati । ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kando yo'sti khagāṇḍavat।।
तत्र नाडयः समुत्पन्नाः सहस्त्राणि द्विसप्ततिः । तेषु नाडीसहस्त्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः ॥
tatra nāḍayaḥ samutpannāḥ sahastrāṇi dvisaptatiḥ । teṣu nāḍīsahastreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ ॥
प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तत्र दश स्मृताः। इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयका॥
pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastatra daśa smṛtāḥ। iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā॥
गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी। अलम्बुसा कुहूरत्र शङ्गिनी दशमी स्मृता ॥
gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī। alambusā kuhūratra śaṅginī daśamī smṛtā ॥
एवं नाडीमयं चक्रं विज्ञेयं योगिना सदा। सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः ॥
evaṃ nāḍīmayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ yoginā sadā। satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ ॥
इडापिङ्गलासुषुम्नास्तिस्त्रो नाड्यः प्रकीर्तिताः । इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे स्थिता ।।
iḍāpiṅgalāsuṣumnāstistro nāḍyaḥ prakīrtitāḥ । iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe sthitā ।।
सुषुम्ना मध्यदेशे तु प्राणमार्गास्त्रयः स्मृताः। प्राणोऽपानः समानश्चोदानो व्यानस्तथैव च॥
suṣumnā madhyadeśe tu prāṇamārgāstrayaḥ smṛtāḥ। prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānastathaiva ca॥
नागः कुर्मः कुकरको देवदत्त धनंजयः । प्राणाद्याः पञ्चविख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः ॥
nāgaḥ kurmaḥ kukarako devadatta dhanaṃjayaḥ । prāṇādyāḥ pañcavikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ ॥
एते नाडीसहस्त्रेषु वर्तन्ते जीवरूपिणः। प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रधावति ॥
ete nāḍīsahastreṣu vartante jīvarūpiṇaḥ। prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ pradhāvati ॥
वामदक्षिणमार्गेण चञ्चलत्वान्न दृश्यते । आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः ॥
vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate । ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ ॥
प्राणापानसमाक्षिप्तस्तद्वज्जीवो न विश्चमेत् । अपानाकर्षति प्राणोऽपानः प्राणाच्च कर्षति ॥
prāṇāpānasamākṣiptastadvajjīvo na viścamet । apānākarṣati prāṇo'pānaḥ prāṇācca karṣati ॥
खगरज्जुवदित्येतद्यो जानाति स योगवित् । हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः ॥
khagarajjuvadityetadyo jānāti sa yogavit । hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ ॥
हंसहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा। शतानि षड् दिवारोत्रं सहस्त्राण्येकविंशतिः ॥
haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā। śatāni ṣaḍ divārotraṃ sahastrāṇyekaviṃśatiḥ ॥
एतत्संख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा। अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा ॥
etatsaṃkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā। ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā ॥
अस्याः संकल्पमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते । अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः ॥
asyāḥ saṃkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate । anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ ॥
अनया सदृशं पुण्यं न भूतं न भविष्यति।। येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम्॥
anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati।। yena mārgeṇa gantavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam॥
मुखेनाच्छाद्य तदद्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी। प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुता सह ॥
mukhenācchādya tadadvāraṃ prasuptā parameśvarī। prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha ॥
सूचिवद्गुणमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्नया। उद्घाटयेकपाटं तु यथा कुञ्चिकया हठात् ॥
sūcivadguṇamādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā। udghāṭayekapāṭaṃ tu yathā kuñcikayā haṭhāt ॥
कुण्डलिन्या तया योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥
kuṇḍalinyā tayā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet ॥
कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बध्वाथ पद्मासनं गाढं वक्षसि सन्निधाय चुबुकं ध्यानं च तच्चेतसि । वारंवारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्चारयन्यूरितं मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ।।
kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvātha padmāsanaṃ gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi । vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayanyūritaṃ muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ ।।
पद्मासनस्थितो योगी नाडीद्वारेषु पूरयन्। मारुतं कुम्भयन्यस्तु स मुक्तो नात्र संशयः ॥
padmāsanasthito yogī nāḍīdvāreṣu pūrayan। mārutaṃ kumbhayanyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ ॥
अङ्गानां मर्दनं कृत्वा श्रमजातेन वारिणा। कद्वम्ललवणत्यागी क्षीरपानरतः सुखी ॥
aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramajātena vāriṇā। kadvamlalavaṇatyāgī kṣīrapānarataḥ sukhī ॥
ब्रह्मचारी मिताहारी योगी योगपरायणः । अब्दार्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥
brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ । abdārdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā ॥
कन्दोर्ध्वकुण्डली शक्तिः स योगी सिद्धिभाजनम्। अपानप्राणयोरैक्यं क्षयान्मूत्रपुरीषयोः ॥
kandordhvakuṇḍalī śaktiḥ sa yogī siddhibhājanam। apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayānmūtrapurīṣayoḥ ॥
युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात्। पार्ष्णिभागेन संपीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम्॥
yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt। pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcayedgudam॥
अपानमूर्ध्वमुत्कृष्य मूलबन्धोऽयमुच्यते । उडयाणं कुरुते यस्मादविश्रान्तमहाखगः ॥
apānamūrdhvamutkṛṣya mūlabandho'yamucyate । uḍayāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntamahākhagaḥ ॥
उड्डियाणं तदेव स्यात्तत्र बन्धो विधीयते। उदरे पश्चिमं ताणं नाभेरूर्ध्वं तु कारयेत् ॥
uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho vidhīyate। udare paścimaṃ tāṇaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet ॥
उड्डियाणोऽप्ययं बन्धो मृत्युमातङ्गकेसरी। बध्नाति हि शिरोजातमधोगामिनभोजनम्॥
uḍḍiyāṇo'pyayaṃ bandho mṛtyumātaṅgakesarī। badhnāti hi śirojātamadhogāminabhojanam॥
ततो जालन्धरो बन्धः कर्मदुःखौघनाशनः । जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे॥
tato jālandharo bandhaḥ karmaduḥkhaughanāśanaḥ । jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe॥
न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति। कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा॥
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati। kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā॥
भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी । न रोगो मरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा॥
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī । na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā॥
न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्। पीड्यते न च रोगेण लिप्यते न च कर्मणा ॥
na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm। pīḍyate na ca rogeṇa lipyate na ca karmaṇā ॥
बध्यते न च कालेन यस्य मुद्रास्ति खेचरी। चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा भवति खे गता॥
badhyate na ca kālena yasya mudrāsti khecarī। cittaṃ carati khe yasmājjihvā bhavati khe gatā॥
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धनमस्कृता। खेचर्या मुद्रया यस्य विवरं लम्बिकोर्ध्वतः॥
tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhanamaskṛtā। khecaryā mudrayā yasya vivaraṃ lambikordhvataḥ॥
बिन्दुः क्षति नो यस्य कामिन्यालिङ्गितस्य च । यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः ।।
binduḥ kṣati no yasya kāminyāliṅgitasya ca । yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ ।।
यावद्वद्धा नभोमुद्रा तावद्बिन्दुर्न गच्छति । गलितोऽपि यदा बिन्दुः संप्राप्तो योनिमण्डले॥
yāvadvaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati । galito'pi yadā binduḥ saṃprāpto yonimaṇḍale॥
व्रजत्यूर्ध्वं हठाच्छक्त्या निबद्धो योनिमुद्रया। स एव द्विविधो बिन्दुः पाण्डरो लोहितस्तथा ॥
vrajatyūrdhvaṃ haṭhācchaktyā nibaddho yonimudrayā। sa eva dvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā ॥
पाण्डरं शुक्रमित्याहुर्लोहिताख्यं महारजः । विद्रुमद्रुसंकाशं योनिस्थाने स्थितं रजः ।।
pāṇḍaraṃ śukramityāhurlohitākhyaṃ mahārajaḥ । vidrumadrusaṃkāśaṃ yonisthāne sthitaṃ rajaḥ ।।
शशिस्थाने वसेद्बिन्दुस्तयरेक्यं सुदुर्लभम्। बिन्दुः शिवो रजः शक्तिर्बिन्दुरिन्दू रजो रविः॥
śaśisthāne vasedbindustayarekyaṃ sudurlabham। binduḥ śivo rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ॥
उभयोः संगमादेव प्राप्यते परमं वपुः । वायुना शक्तिचालेन प्रेरितं खे यथा रजः ॥
ubhayoḥ saṃgamādeva prāpyate paramaṃ vapuḥ । vāyunā śakticālena preritaṃ khe yathā rajaḥ ॥
रविणैकत्वमायाति भवेद्दव्यं वपुस्तदा। शुक्लं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्यसमन्वितम् ॥
raviṇaikatvamāyāti bhaveddavyaṃ vapustadā। śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryasamanvitam ॥
द्वयोः समरसीभावं यो जानाति स योगवित्। शोधनं मलजालानां घटनं चन्द्रसूर्ययोः ॥
dvayoḥ samarasībhāvaṃ yo jānāti sa yogavit। śodhanaṃ malajālānāṃ ghaṭanaṃ candrasūryayoḥ ॥
रसानां शोषणं सम्यङ्महामुद्राभिधीयते ॥
rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅmahāmudrābhidhīyate ॥
वक्षोन्यस्तहनुर्निपीडय सुषिरं योनेश्च वामाघ्रिंणा हस्ताभ्यामनुधारयन्प्रविततं पादं तथा दक्षिणम्। आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बध्वा शनै रेचयेदेषा पातकनाशिनी ननु महामुद्रा नृणां प्रोच्यते ॥
vakṣonyastahanurnipīḍaya suṣiraṃ yoneśca vāmāghriṃṇā hastābhyāmanudhārayanpravitataṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam। āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanai recayedeṣā pātakanāśinī nanu mahāmudrā nṛṇāṃ procyate ॥
अथात्मनिर्णयं व्याख्यास्ये——हृदि स्थाने अष्टदलपद्मं वर्तते । तन्मध्ये रेखावलयं कृत्वा जीवात्मरूपं ज्योतीरूपमणुमात्रं वर्तते । तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं भवति सर्व जानाति सर्वं करोति सर्वमेतच्चरितमहं कर्ताऽहं भोक्ता सुखी दुःखी काणः खञ्जो बधिरो मूकः कृशः स्थूलोऽनेन प्रकारेण स्वतन्त्रवादेन वर्तते ॥
athātmanirṇayaṃ vyākhyāsye——hṛdi sthāne aṣṭadalapadmaṃ vartate । tanmadhye rekhāvalayaṃ kṛtvā jīvātmarūpaṃ jyotīrūpamaṇumātraṃ vartate । tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavati sarva jānāti sarvaṃ karoti sarvametaccaritamahaṃ kartā'haṃ bhoktā sukhī duḥkhī kāṇaḥ khañjo badhiro mūkaḥ kṛśaḥ sthūlo'nena prakāreṇa svatantravādena vartate ॥
पूर्वदले विश्रमते पूर्वं दलं श्वेतवर्णं तदा भक्तिपुरःसरं धर्मे मतिर्भवति ॥
pūrvadale viśramate pūrvaṃ dalaṃ śvetavarṇaṃ tadā bhaktipuraḥsaraṃ dharme matirbhavati ॥
यदाऽऽग्नेयदले विश्रमते तदाग्नेयदलं रक्तवर्णं तदा निद्रालस्यमतिर्भवति ॥
yadā''gneyadale viśramate tadāgneyadalaṃ raktavarṇaṃ tadā nidrālasyamatirbhavati ॥
यदा दक्षिणदले विश्वमते तद्दक्षिणदलं कृष्णवर्णं तदा द्वेषकोपमतिर्भवति ॥
yadā dakṣiṇadale viśvamate taddakṣiṇadalaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tadā dveṣakopamatirbhavati ॥
यदा नैर्ऋतदले विश्रमते तन्नैर्ऋतदलं नीलवर्णं तदा पापकर्महिंसामतिर्भवति ॥
yadā nairṛtadale viśramate tannairṛtadalaṃ nīlavarṇaṃ tadā pāpakarmahiṃsāmatirbhavati ॥
यदा पश्चिमदले विश्रमते तत्पश्चिमदलं स्फटिकवर्णं तदा क्रीडाविनोदे मतिर्भवति ॥ यदा वायव्यदले विश्रमते वायव्यदलं माणिक्यवर्णं तदा गमनचलनवैराग्यमतिर्भवति ।।
yadā paścimadale viśramate tatpaścimadalaṃ sphaṭikavarṇaṃ tadā krīḍāvinode matirbhavati ॥ yadā vāyavyadale viśramate vāyavyadalaṃ māṇikyavarṇaṃ tadā gamanacalanavairāgyamatirbhavati ।।
यदोत्तरदले विश्रमते तदुत्तरदलं पीतवर्णं तदा सुखश्रृंगारमतिर्भवति ॥
yadottaradale viśramate taduttaradalaṃ pītavarṇaṃ tadā sukhaśrṛṃgāramatirbhavati ॥
यदेशानदले विश्रमते तदीशानदलं वैडूर्यवर्णं तदा दानादिकृपामतिर्भवति ॥
yadeśānadale viśramate tadīśānadalaṃ vaiḍūryavarṇaṃ tadā dānādikṛpāmatirbhavati ॥
यदा संधिसंधिषु मतिर्भवति तदा वातपित्त श्लेष्महाव्याधिप्रकोपो भवति ॥
yadā saṃdhisaṃdhiṣu matirbhavati tadā vātapitta śleṣmahāvyādhiprakopo bhavati ॥
यदा मध्ये तिष्ठति तदा सर्वं जानाति गायति नृत्यति पठत्यानन्दं करोति ॥
yadā madhye tiṣṭhati tadā sarvaṃ jānāti gāyati nṛtyati paṭhatyānandaṃ karoti ॥
यदा नेत्रश्रमो भवति श्रमनिर्भरणार्थं प्रथमरेखावलयं कृत्वा मध्ये निमज्जनं कुरुते प्रथमरेखा बन्धूकपुष्पवर्णं तदा निद्रावस्था भवति । निद्रावस्थामध्ये स्वप्नावस्था भवति। स्वप्नावस्थामध्ये दृष्टं श्रुतमनुमानसंभववार्ता इत्यादिकल्पनां करोति तदादिश्रमो भवति ॥
yadā netraśramo bhavati śramanirbharaṇārthaṃ prathamarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute prathamarekhā bandhūkapuṣpavarṇaṃ tadā nidrāvasthā bhavati । nidrāvasthāmadhye svapnāvasthā bhavati। svapnāvasthāmadhye dṛṣṭaṃ śrutamanumānasaṃbhavavārtā ityādikalpanāṃ karoti tadādiśramo bhavati ॥
श्रमनिर्हरणार्थं द्वितीयरेखावलयं कृत्वा मध्ये निमज्जनं कुरुते द्वितीयरेखा इन्द्रकोपवर्णं तदा सुषुप्त्यवस्था भवति सुषुप्तौ केवलपरमेश्वरसंबन्धिनी बुद्धिर्भवति नित्यबोधस्वरूपा भवति पश्चात्परमेश्वरस्वरूपेण प्राप्तिर्भवति ॥
śramanirharaṇārthaṃ dvitīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute dvitīyarekhā indrakopavarṇaṃ tadā suṣuptyavasthā bhavati suṣuptau kevalaparameśvarasaṃbandhinī buddhirbhavati nityabodhasvarūpā bhavati paścātparameśvarasvarūpeṇa prāptirbhavati ॥
तृतीयरेखावलयं कृत्वा मध्ये निमज्जनं कुरुते तृतीयरेखा पद्मरागवर्णं तदा तुरीयावस्था भवति तुरीये केवलपरमात्मसंबन्धिनी मतिर्भवति नित्यबोधस्वरूपा भवति तदा शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतयात्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्॥
tṛtīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute tṛtīyarekhā padmarāgavarṇaṃ tadā turīyāvasthā bhavati turīye kevalaparamātmasaṃbandhinī matirbhavati nityabodhasvarūpā bhavati tadā śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet॥
तदा प्राणापानयोरैक्यं कृत्वा सर्वं विश्वमात्मस्वरूपेण लक्ष्यं धारयति । यदा तुरीयातीतावस्था तदा सर्वेषामानन्दस्वरूपो भवति द्वन्द्वातीतो भवति यावद्देहधारणा वर्तते-तावत्तिष्ठति पश्चात्परमात्मस्वरूपेण प्राप्तिर्भवति इत्यनेन प्रकारेण मोक्षो भवतीदमेवात्मदर्शनोपाया भवन्ति ॥
tadā prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā sarvaṃ viśvamātmasvarūpeṇa lakṣyaṃ dhārayati । yadā turīyātītāvasthā tadā sarveṣāmānandasvarūpo bhavati dvandvātīto bhavati yāvaddehadhāraṇā vartate-tāvattiṣṭhati paścātparamātmasvarūpeṇa prāptirbhavati ityanena prakāreṇa mokṣo bhavatīdamevātmadarśanopāyā bhavanti ॥
चतुष्पथसमायुक्तमहाद्वारगवायुना। सहस्थितत्रिकोणार्धगमने दृश्यतेऽच्युतः ॥
catuṣpathasamāyuktamahādvāragavāyunā। sahasthitatrikoṇārdhagamane dṛśyate'cyutaḥ ॥
पूर्वोत्तत्रिकोणस्थानादुपरि पृथिव्यादिपञ्चवर्णकं ध्येयम्। प्राणादिपञ्चवायुश्च बीजं वर्णं च स्थानम्। यकारं प्राणबीजं च नीलजीमूतसन्निभम्।रकारमग्निबीजं च अपानादित्यसंनि-भम् ॥
pūrvottatrikoṇasthānādupari pṛthivyādipañcavarṇakaṃ dhyeyam। prāṇādipañcavāyuśca bījaṃ varṇaṃ ca sthānam। yakāraṃ prāṇabījaṃ ca nīlajīmūtasannibham।rakāramagnibījaṃ ca apānādityasaṃni-bham ॥
लकारं पृथिवीरूपं व्यानं बन्धूकसंनिभम्। वकारं जीवबीजं च उदानं शङ्खवर्णकम्॥
lakāraṃ pṛthivīrūpaṃ vyānaṃ bandhūkasaṃnibham। vakāraṃ jīvabījaṃ ca udānaṃ śaṅkhavarṇakam॥
हकारं वियत्स्वरूपं च समानं स्फटिकप्रभम्। हन्नाभिनासाकर्णं च पादाङ्गुष्ठादिसंस्थितम् ॥
hakāraṃ viyatsvarūpaṃ ca samānaṃ sphaṭikaprabham। hannābhināsākarṇaṃ ca pādāṅguṣṭhādisaṃsthitam ॥
द्विसप्ततिसहस्त्राणि नाडीमार्गेषु वर्तते । अष्टाविंशतिकोटीषु रोमकूपेषु संस्थिताः ॥
dvisaptatisahastrāṇi nāḍīmārgeṣu vartate । aṣṭāviṃśatikoṭīṣu romakūpeṣu saṃsthitāḥ ॥
समानप्राण एकस्तु जीवः स एक एव हि । रेचकादित्रयं कुर्याद्दृढचित्तः समाहितः ॥
samānaprāṇa ekastu jīvaḥ sa eka eva hi । recakāditrayaṃ kuryāddṛḍhacittaḥ samāhitaḥ ॥
शनैः समस्तमाकृष्य हृत्सरोरुहकोटरे। प्राणापानौ च बध्वा तु प्रणवेन समुच्चरेत् ॥
śanaiḥ samastamākṛṣya hṛtsaroruhakoṭare। prāṇāpānau ca badhvā tu praṇavena samuccaret ॥
कण्ठसंकोचनं कृत्वा लिङ्गसंकोचनं तथा। मूलाधारात्सुषुम्ना च पद्मतन्तुनिभा शुभा ।।
kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā liṅgasaṃkocanaṃ tathā। mūlādhārātsuṣumnā ca padmatantunibhā śubhā ।।
अमूर्ती वर्तते नादो वीणादण्डसमुत्थितः । शङ्खनादादिभिश्चैव मध्यमेव ध्वनिर्यथा॥
amūrtī vartate nādo vīṇādaṇḍasamutthitaḥ । śaṅkhanādādibhiścaiva madhyameva dhvaniryathā॥
व्योमरन्ध्रगतो नादो मायूरं नादमेव च। कपालकुहरे मध्ये चतुर्द्वारस्य मध्यमे ॥
vyomarandhragato nādo māyūraṃ nādameva ca। kapālakuhare madhye caturdvārasya madhyame ॥
तदात्मा राजते तत्र यथा व्योम्नि दिवाकरः । कोदण्डद्वयमध्ये तु ब्रह्मरन्धेषु शक्ति च॥
tadātmā rājate tatra yathā vyomni divākaraḥ । kodaṇḍadvayamadhye tu brahmarandheṣu śakti ca॥
स्वात्मानं पुरुषं पश्येन्मनस्तत्र लयं गतम्। रत्नानि ज्योत्स्निनादं तु बिन्दुमाहेश्वरं पदम् ॥
svātmānaṃ puruṣaṃ paśyenmanastatra layaṃ gatam। ratnāni jyotsninādaṃ tu bindumāheśvaraṃ padam ॥
य एवं वेद पुरुषः स कैवल्यं समश्नुत इत्युपनिषत् ॥
ya evaṃ veda puruṣaḥ sa kaivalyaṃ samaśnuta ityupaniṣat ॥
