(Chapter 27)
ॐ अकारो दक्षिणः पक्ष उकारस्तूत्तरः स्मृतः। मकारं पुच्छमित्याहुरर्धमात्रा तु मस्तकम्॥
oṃ akāro dakṣiṇaḥ pakṣa ukārastūttaraḥ smṛtaḥ। makāraṃ pucchamityāhurardhamātrā tu mastakam॥
पादादिकं गुणास्तस्य शरीरं तत्त्वमुच्यते। धर्मोऽस्य दक्षिणं चक्षुरधर्मोऽथो परः स्मृतः॥
pādādikaṃ guṇāstasya śarīraṃ tattvamucyate। dharmo'sya dakṣiṇaṃ cakṣuradharmo'tho paraḥ smṛtaḥ॥
भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनि। सुवर्लोकः कटीदेशे नाभिदेशे महर्जगत् ॥
bhūrlokaḥ pādayostasya bhuvarlokastu jānuni। suvarlokaḥ kaṭīdeśe nābhideśe maharjagat ॥
जनोलोकस्तु हृद्देशे कण्ठे लोकस्तपस्ततः। भ्रुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः।।
janolokastu hṛddeśe kaṇṭhe lokastapastataḥ। bhruvorlalāṭamadhye tu satyaloko vyavasthitaḥ।।
सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः। एवमेत समारूढो हंसयोगविचक्षणः॥
sahasrārṇamatīvātra mantra eṣa pradarśitaḥ। evameta samārūḍho haṃsayogavicakṣaṇaḥ॥
न भिद्यते कर्मचारैः पापकोटिशतैरपि। आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा॥
na bhidyate karmacāraiḥ pāpakoṭiśatairapi। āgneyī prathamā mātrā vāyavyeṣā tathāparā॥
भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा। परमा चार्धमात्रा या वारुणीं तां विदुर्बुधाः॥
bhānumaṇḍalasaṃkāśā bhavenmātrā tathottarā। paramā cārdhamātrā yā vāruṇīṃ tāṃ vidurbudhāḥ॥
कालत्रयेऽपि यस्येमा मात्रा नूनं प्रतिष्ठिताः। एष ओंकार आख्यातो धारणाभिर्निबोधत॥
kālatraye'pi yasyemā mātrā nūnaṃ pratiṣṭhitāḥ। eṣa oṃkāra ākhyāto dhāraṇābhirnibodhata॥
घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथापरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी॥
ghoṣiṇī prathamā mātrā vidyunmātrā tathāparā । pataṅginī tṛtīyā syāccaturthī vāyuveginī॥
पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्रयभिधीयते। सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शांकरीति च ॥
pañcamī nāmadheyā tu ṣaṣṭhī caindrayabhidhīyate। saptamī vaiṣṇavī nāma aṣṭamī śāṃkarīti ca ॥
नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी मता। एकादशी भवेन्नारी ब्राह्मी तु द्वादशी परा॥
navamī mahatī nāma dhṛtistu daśamī matā। ekādaśī bhavennārī brāhmī tu dvādaśī parā॥
प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुच्यते। भरते वर्षराजासौ सार्वभौमः प्रजायते॥
prathamāyāṃ tu mātrāyāṃ yadi prāṇairviyucyate। bharate varṣarājāsau sārvabhaumaḥ prajāyate॥
द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेद्यक्षो महात्मवान्। विद्याधरस्तृतीयायां गान्धर्वस्तु चतुर्थिका॥
dvitīyāyāṃ samutkrānto bhavedyakṣo mahātmavān। vidyādharastṛtīyāyāṃ gāndharvastu caturthikā॥
पञ्चम्यामथ मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । उषितः सह देवत्वं सोमलोके महीयते॥
pañcamyāmatha mātrāyāṃ yadi prāṇairviyujyate । uṣitaḥ saha devatvaṃ somaloke mahīyate॥
षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णवं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनां च पतिं तथा॥
ṣaṣṭhyāmindrasya sāyujyaṃ saptamyāṃ vaiṣṇavaṃ padam । aṣṭamyāṃ vrajate rudraṃ paśūnāṃ ca patiṃ tathā॥
नवम्यां तु महर्लोकं दशम्यां तु जनं व्रजेत्। एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम्॥
navamyāṃ tu maharlokaṃ daśamyāṃ tu janaṃ vrajet। ekādaśyāṃ tapolokaṃ dvādaśyāṃ brahma śāśvatam॥
ततः परतरं शुद्धं व्यापकं निर्मलं शिवम्। सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः॥
tataḥ parataraṃ śuddhaṃ vyāpakaṃ nirmalaṃ śivam। sadoditaṃ paraṃ brahma jyotiṣāmudayo yataḥ॥
अतीन्द्रियं गुणातीतं मनो लीनं यदा भवेत्। अनूपमं शिवं शान्तं योगयुक्तं सदाविशेत् ॥
atīndriyaṃ guṇātītaṃ mano līnaṃ yadā bhavet। anūpamaṃ śivaṃ śāntaṃ yogayuktaṃ sadāviśet ॥
तद्युक्तस्तन्मयो जन्तुः शनैर्मुञ्चेत्कलेवरम्। संस्थितो योगचारेण सर्वसङ्गविवर्जितः॥
tadyuktastanmayo jantuḥ śanairmuñcetkalevaram। saṃsthito yogacāreṇa sarvasaṅgavivarjitaḥ॥
ततो विलीनपाशोऽसौ विमल: कमलाप्रभुः। तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते॥
tato vilīnapāśo'sau vimala: kamalāprabhuḥ। tenaiva brahmabhāvena paramānandamaśnute॥
आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय महामते। प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥
ātmānaṃ satataṃ jñātvā kālaṃ naya mahāmate। prārabdhamakhilaṃ bhuñjannodvegaṃ kartumarhasi ॥
उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति। तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते॥
utpanne tattvavijñāne prārabdhaṃ naiva muñcati। tattvajñānodayādūrdhvaṃ prārabdhaṃ naiva vidyate॥
देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्ने विबोधतः। कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम्॥
dehādīnāmasattvāttu yathā svapne vibodhataḥ। karma janmāntarīyaṃ yatprārabdhamiti kīrtitam॥
यत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित्। स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः॥
yattu janmāntarābhāvātpuṃso naivāsti karhicit। svapnadeho yathādhyastastathaivāyaṃ hi dehakaḥ॥
अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे कुतः स्थितिः। उपादानं प्रपञ्चस्य मृद्भाण्डस्येव पश्यति ॥
adhyastasya kuto janma janmābhāve kutaḥ sthitiḥ। upādānaṃ prapañcasya mṛdbhāṇḍasyeva paśyati ॥
अज्ञानं चेति वेदान्तैस्तस्मिन्नष्टे क्व विश्वता। यथा रज्जुं परित्यज्य सर्पं गृह्णाति वै भ्रमात्॥
ajñānaṃ ceti vedāntaistasminnaṣṭe kva viśvatā। yathā rajjuṃ parityajya sarpaṃ gṛhṇāti vai bhramāt॥
तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधीः। रज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपं न तिष्ठति॥
tadvatsatyamavijñāya jagatpaśyati mūḍhadhīḥ। rajjukhaṇḍe parijñāte sarparūpaṃ na tiṣṭhati॥
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते। देहस्यापि प्रपञ्चत्वात्प्रारब्धावस्थितिः कुतः॥
adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañce śūnyatāṃ gate। dehasyāpi prapañcatvātprārabdhāvasthitiḥ kutaḥ॥
अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते। तत: कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते॥
ajñānajanabodhārthaṃ prārabdhamiti cocyate। tata: kālavaśādeva prārabdhe tu kṣayaṃ gate॥
ब्रह्मप्रणवसंधानं नादो ज्योतिर्मयः शिवः। स्वयमाविर्भवेदात्मा मेघापायेंऽशुमानिव॥
brahmapraṇavasaṃdhānaṃ nādo jyotirmayaḥ śivaḥ। svayamāvirbhavedātmā meghāpāyeṃ'śumāniva॥
सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां संधाय वैष्णवीम्। शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं सदा॥
siddhāsane sthito yogī mudrāṃ saṃdhāya vaiṣṇavīm। śṛṇuyāddakṣiṇe karṇe nādamantargataṃ sadā॥
अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिः। पक्षाद्विपक्षमखिलं जित्वा तुर्यपदं व्रजेत्॥
abhyasyamāno nādo'yaṃ bāhyamāvṛṇute dhvaniḥ। pakṣādvipakṣamakhilaṃ jitvā turyapadaṃ vrajet॥
श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादी नानाविधी महान्। वर्धमाने तथाभ्यासे श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मतः॥
śrūyate prathamābhyāse nādī nānāvidhī mahān। vardhamāne tathābhyāse śrūyate sūkṣmasūkṣmataḥ॥
आदौ जलधिजीमूतभेरीनिर्झरसंभवः। मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा॥
ādau jaladhijīmūtabherīnirjharasaṃbhavaḥ। madhye mardalaśabdābho ghaṇṭākāhalajastathā॥
अन्ते तु किंकिणीवंशवीणाभ्रमरनि:स्वनः। इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः॥
ante tu kiṃkiṇīvaṃśavīṇābhramarani:svanaḥ। iti nānāvidhā nādāḥ śrūyante sūkṣmasūkṣmataḥ॥
महति श्रूयमाणे तु महाभेर्यादिकध्वनौ। तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत्॥
mahati śrūyamāṇe tu mahābheryādikadhvanau। tatra sūkṣmaṃ sūkṣmataraṃ nādameva parāmṛśet॥
घनमुत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्ममुत्सृज्य वा घने। रममाणमपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत्॥
ghanamutsṛjya vā sūkṣme sūkṣmamutsṛjya vā ghane। ramamāṇamapi kṣiptaṃ mano nānyatra cālayet॥
यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः। तत्र तत्र स्थिरीभूत्वा तेन सार्धं विलीयते॥
yatra kutrāpi vā nāde lagati prathamaṃ manaḥ। tatra tatra sthirībhūtvā tena sārdhaṃ vilīyate॥
विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादे दुग्धाम्बुवन्मनः। एकीभूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते॥
vismṛtya sakalaṃ bāhyaṃ nāde dugdhāmbuvanmanaḥ। ekībhūyātha sahasā cidākāśe vilīyate॥
उदासीनस्ततो भूत्वा सदाभ्यासेन संयमी। उन्मनीकारकं सद्यो नादमेवावधारयेत्॥
udāsīnastato bhūtvā sadābhyāsena saṃyamī। unmanīkārakaṃ sadyo nādamevāvadhārayet॥
सर्वचिन्तां समुत्सृज्य सर्वचेष्टाविवर्जितः। नादमेवानुसंदध्यान्नादे चित्तं विलीयते ॥
sarvacintāṃ samutsṛjya sarvaceṣṭāvivarjitaḥ। nādamevānusaṃdadhyānnāde cittaṃ vilīyate ॥
मकरन्दं पिबन्भृङ्गो गन्धान्नापेक्षते यथा। नादासक्तं सदा चित्तं विषयं न हि काङ्क्षति॥
makarandaṃ pibanbhṛṅgo gandhānnāpekṣate yathā। nādāsaktaṃ sadā cittaṃ viṣayaṃ na hi kāṅkṣati॥
बद्धः सुनादगन्धेन सद्यः संत्यक्तचापलः। नादग्रहणतश्चित्तमन्तरङ्गभुजङ्गमः॥
baddhaḥ sunādagandhena sadyaḥ saṃtyaktacāpalaḥ। nādagrahaṇataścittamantaraṅgabhujaṅgamaḥ॥
विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति। मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः॥
vismṛtya viśvamekāgraḥ kutracinna hi dhāvati। manomattagajendrasya viṣayodyānacāriṇaḥ॥
नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः। नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते॥
niyāmanasamartho'yaṃ ninādo niśitāṅkuśaḥ। nādo'ntaraṅgasāraṅgabandhane vāgurāyate॥
अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि वा। ब्रह्मप्रणवसंलग्ननादो ज्योतिर्मयात्मकः॥
antaraṅgasamudrasya rodhe velāyate'pi vā। brahmapraṇavasaṃlagnanādo jyotirmayātmakaḥ॥
मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम्। तावदाकाशसंकल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते।।
manastatra layaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam। tāvadākāśasaṃkalpo yāvacchabdaḥ pravartate।।
नि:शब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मा समीयते। नादो यावन्मनस्तावन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी।।
ni:śabdaṃ tatparaṃ brahma paramātmā samīyate। nādo yāvanmanastāvannādānte'pi manonmanī।।
सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे नि:शब्दं परमं पदम्। सदा नादानुसंधानात्संक्षीणा वासना तु या।।
saśabdaścākṣare kṣīṇe ni:śabdaṃ paramaṃ padam। sadā nādānusaṃdhānātsaṃkṣīṇā vāsanā tu yā।।
निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः। नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च॥
nirañjane vilīyete manovāyū na saṃśayaḥ। nādakoṭisahasrāṇi bindukoṭiśatāni ca॥
सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके। सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः॥
sarve tatra layaṃ yānti brahmapraṇavanādake। sarvāvasthāvinirmuktaḥ sarvacintāvivarjitaḥ॥
मृतवत्तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशयः। शङ्खदुन्दुभिनादं च न शृणोति कदाचन ॥
mṛtavattiṣṭhate yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ। śaṅkhadundubhinādaṃ ca na śṛṇoti kadācana ॥
काष्ठवज्ज्ञायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम्। न जानाति स शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ॥
kāṣṭhavajjñāyate deha unmanyāvasthayā dhruvam। na jānāti sa śītoṣṇaṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā ॥
न मानं नावमानं च संत्यक्त्वा तु समाधिना। अवस्थात्रयमन्वेति न चित्तं योगिनः सदा॥
na mānaṃ nāvamānaṃ ca saṃtyaktvā tu samādhinā। avasthātrayamanveti na cittaṃ yoginaḥ sadā॥
जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्त: स्वरूपावस्थतामियात्॥
jāgrannidrāvinirmukta: svarūpāvasthatāmiyāt॥
दृष्टिः स्थिरा यस्य विनासदृश्यं वायुः स्थिरो यस्य विना प्रयत्नम्। चित्तं स्थिरं यस्य विनावलम्बं स ब्रह्मतारान्तरनादरूप इत्युपनिषत्॥
dṛṣṭiḥ sthirā yasya vināsadṛśyaṃ vāyuḥ sthiro yasya vinā prayatnam। cittaṃ sthiraṃ yasya vināvalambaṃ sa brahmatārāntaranādarūpa ityupaniṣat॥
