Aruni Upanishad

ॐ आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम। तं गत्वोवाच। केन भगवन्कर्माण्यशेषतो विसृजनीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातृन्बन्ध्वादीञ्छिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत्। दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत्। शेषं विसृजेदिति ॥

oṃ āruṇiḥ prajāpaterlokaṃ jagāma। taṃ gatvovāca। kena bhagavankarmāṇyaśeṣato visṛjanīti । taṃ hovāca prajāpatistava putrānbhrātṛnbandhvādīñchikhāṃ yajñopavītaṃ yāgaṃ sūtraṃ svādhyāyaṃ ca bhūrlokabhuvarlokasvarlokamaharlokajanolokatapolokasatyalokaṃ cātalatalātalavitalasutalarasātalamahātalapātālaṃ brahmāṇḍaṃ ca visṛjet। daṇḍamācchādanaṃ caiva kaupīnaṃ ca parigrahet। śeṣaṃ visṛjediti ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत्। अलौकिकाग्रीनुदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाच्यग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत्।दण्डाँल्लोकाग्नीन विसृजेदिति होवाच। अत ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवदशनमाचरेत् । त्रिसंध्यादौ स्नानमाचरेत्। संधिं समाधावात्म - न्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति ॥

gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho vā upavītaṃ bhūmāvapsu vā visṛjet। alaukikāgrīnudarāgnau samāropayet । gāyatrīṃ ca svavācyagnau samāropayet । kuṭīcaro brahmacārī kuṭumbaṃ visṛjet । pātraṃ visṛjet । pavitraṃ visṛjet।daṇḍā~llokāgnīna visṛjediti hovāca। ata ūrdhvamamantravadācaret । ūrdhvagamanaṃ visṛjet । auṣadhavadaśanamācaret । trisaṃdhyādau snānamācaret। saṃdhiṃ samādhāvātma - nyācaret । sarveṣu vedeṣvāraṇyakamāvartayedupaniṣadamāvartayedupaniṣadamāvartayediti ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाऽभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। सखा मा गोपायोजःसखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रुघ्न शर्म में भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात्। ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षतो३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥

khalvahaṃ brahmasūtraṃ sūcanātsūtraṃ brahmasūtramahameva vidvāṃstrivṛtsūtraṃ tyajedvidvānya evaṃ veda saṃnyastaṃ mayā saṃnyastaṃ mayā saṃnyastaṃ mayeti triruktvā'bhayaṃ sarvabhūtebhyo mattaḥ sarvaṃ pravartate। sakhā mā gopāyojaḥsakhāyo'sīndrasya vajro'si vārtrughna śarma meṃ bhava yatpāpaṃ tannivārayeti । anena mantreṇa kṛtaṃ vaiṇavaṃ daṇḍaṃ kaupīnaṃ parigrahedauṣadhavadaśanamācaredauṣadhavadaśanaṃ prāśnīyādyathālābhamaśnīyāt। brahmacaryamahiṃsāṃ cāparigrahaṃ ca satyaṃ ca yatnena he rakṣato3 he rakṣato3 he rakṣata iti ॥

अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ ब्रह्मचारिणां मृत्पात्रं वाऽलापात्रं दारुपात्रं वा। कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदच्छासूयाममत्वाहंकारादीनपि परित्यजेत्। वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासानेकाकी यतिश्चरेद् द्वावे वा चरेद् द्वावे वा चरेदिति ॥

athātaḥ paramahaṃsaparivrājakānāmāsanaśayanādikaṃ bhūmau brahmacāriṇāṃ mṛtpātraṃ vā'lāpātraṃ dārupātraṃ vā। kāmakrodhaharṣaroṣalobhamohadambhadacchāsūyāmamatvāhaṃkārādīnapi parityajet। varṣāsu dhruvaśīlo'ṣṭau māsānekākī yatiścared dvāve vā cared dvāve vā carediti ॥

स खल्वेवं यो विद्वान्सोपनयनादुर्ध्वमेवानि प्राग्वा त्यजेत्। पितरं पत्रमग्निमुपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह। यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा । ॐहि ॐहि ॐ हीत्येतदुपनिषदं विन्यसेत् । खल्वेतदुपनिषदं विद्वान्य एवं वेद पालाशं बैल्वमाश्वत्थमौदुम्बरं दण्डं मौञ्ज्जीं मेखलां यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा शूरो य एवं वेद । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम्। तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते विष्णोर्यत्परमं पदमिति। एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनम्। इत्युपनिषद् ॥

sa khalvevaṃ yo vidvānsopanayanādurdhvamevāni prāgvā tyajet। pitaraṃ patramagnimupavītaṃ karma kalatraṃ cānyadapīha। yatayo bhikṣārthaṃ grāmaṃ praviśanti pāṇipātramudarapātraṃ vā । oṃhi oṃhi oṃ hītyetadupaniṣadaṃ vinyaset । khalvetadupaniṣadaṃ vidvānya evaṃ veda pālāśaṃ bailvamāśvatthamaudumbaraṃ daṇḍaṃ mauñjjīṃ mekhalāṃ yajñopavītaṃ ca tyaktvā śūro ya evaṃ veda । tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ । divīva cakṣurātatam। tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate viṣṇoryatparamaṃ padamiti। evaṃ nirvāṇānuśāsanaṃ vedānuśāsanaṃ vedānuśāsanam। ityupaniṣad ॥