(Chapter 31)
ॐ अथातः पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायं शरीरम्। यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत्तेजो यत्संचरति स वायुर्यत्सुषिरं तदाकाशम् ॥
oṃ athātaḥ pṛthivyādimahābhūtānāṃ samavāyaṃ śarīram। yatkaṭhinaṃ sā pṛthivī yaddravaṃ tadāpo yaduṣṇaṃ tattejo yatsaṃcarati sa vāyuryatsuṣiraṃ tadākāśam ॥
श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि । श्रोत्रमाकाशे वायौ त्वगग्नौ चक्षुरप्सुजिह्वा पृथिव्यां घ्राणमिति । एवमिन्द्रियाणां यथाक्रमेण शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेति विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः ।।
śrotrādīni jñānendriyāṇi । śrotramākāśe vāyau tvagagnau cakṣurapsujihvā pṛthivyāṃ ghrāṇamiti । evamindriyāṇāṃ yathākrameṇa śabdasparśarūparasagandhāśceti viṣayāḥ pṛthivyādimahābhūteṣu krameṇotpannāḥ ।।
वाक्पाणिपादपायुपस्थाख्यानि कर्मेन्द्रियाणि। तेषां क्रमेण वचनादानगमनविस-र्गानन्दा श्चैते विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः ।।
vākpāṇipādapāyupasthākhyāni karmendriyāṇi। teṣāṃ krameṇa vacanādānagamanavisa-rgānandā ścaite viṣayāḥ pṛthivyādimahābhūteṣu krameṇotpannāḥ ।।
मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तमित्यन्त:करणचतुष्टयम्। तेषां क्रमेण संकल्पविकल्पाध्यव-सायाभिमानावधारणास्वरूपाश्चैते विषयाः । मन:स्थानं गलान्तं बुद्धेर्वदनमहंकारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरिति ।।
manobuddhirahaṃkāraścittamityanta:karaṇacatuṣṭayam। teṣāṃ krameṇa saṃkalpavikalpādhyava-sāyābhimānāvadhāraṇāsvarūpāścaite viṣayāḥ । mana:sthānaṃ galāntaṃ buddhervadanamahaṃkārasya hṛdayaṃ cittasya nābhiriti ।।
अस्थिचर्मनाडीरोममांसाश्चेति पृथिव्यंशाः। मूत्रश्लेष्मरक्तशुक्रस्वेदा अबंशाः । क्षुत्तृष्णा-लस्यमोहमैथुनान्यग्नेः । प्रचारणविलेखनस्थूलाक्ष्युन्मेषनिमेषादि वायोः । कामक्रोधलोभमोह-भयान्याकाशस्य ॥
asthicarmanāḍīromamāṃsāśceti pṛthivyaṃśāḥ। mūtraśleṣmaraktaśukrasvedā abaṃśāḥ । kṣuttṛṣṇā-lasyamohamaithunānyagneḥ । pracāraṇavilekhanasthūlākṣyunmeṣanimeṣādi vāyoḥ । kāmakrodhalobhamoha-bhayānyākāśasya ॥
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिवीगुणाः । शब्दस्पर्शरूपरसाश्चापां गुणाः । शब्दस्पर्शरूपा-ण्यग्निगुणाः । शब्दस्पर्शाविति वायुगुणौ । शब्द एक आकाशस्य
śabdasparśarūparasagandhāḥ pṛthivīguṇāḥ । śabdasparśarūparasāścāpāṃ guṇāḥ । śabdasparśarūpā-ṇyagniguṇāḥ । śabdasparśāviti vāyuguṇau । śabda eka ākāśasya
सात्त्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो गुणाः ॥
sāttvikarājasatāmasalakṣaṇāni trayo guṇāḥ ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः। अक्रोधो गुरुशुश्नूषा शौचं संतोष आर्जवम् ॥
ahiṃsā satyamasteyabrahmacaryāparigrahāḥ। akrodho guruśuśnūṣā śaucaṃ saṃtoṣa ārjavam ॥
अमानित्वमदम्भित्वमास्तिकत्वमहिंस्त्रता । एते सर्वे गुणाः ज्ञेयाः सात्त्विकस्य विशेषतः ॥
amānitvamadambhitvamāstikatvamahiṃstratā । ete sarve guṇāḥ jñeyāḥ sāttvikasya viśeṣataḥ ॥
अहं कर्ताऽस्यहं भोक्ताऽस्म्यहं वक्ताऽभिमानवान्।एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवित्तमैः ।।
ahaṃ kartā'syahaṃ bhoktā'smyahaṃ vaktā'bhimānavān।ete guṇā rājasasya procyante brahmavittamaiḥ ।।
निद्रालस्ये मोहरागौ मैथुनं चौर्यमेव च। एते गुणास्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ।।
nidrālasye moharāgau maithunaṃ cauryameva ca। ete guṇāstāmasasya procyante brahmavādibhiḥ ।।
ऊर्ध्वं सात्त्विको मध्ये राजसोऽधस्तामस इति ।।
ūrdhvaṃ sāttviko madhye rājaso'dhastāmasa iti ।।
सत्यज्ञानं सात्त्विकम्। धर्मज्ञानं राजसम् । तिमिरान्धं तामसमिति ॥
satyajñānaṃ sāttvikam। dharmajñānaṃ rājasam । timirāndhaṃ tāmasamiti ॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयमिति चतुर्विधा अवस्थाः । ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणचतुष्टयं चतुर्दशकरणयुक्तं जाग्रत्। अन्तःकरणचतुष्टयैरेव संयुक्तः स्वप्नः। चित्तैककरणा सुषुप्तिः । केवलजीवयुक्तमेव तुरीयमिति॥
jāgratsvapnasuṣuptiturīyamiti caturvidhā avasthāḥ । jñānendriyakarmendriyāntaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ caturdaśakaraṇayuktaṃ jāgrat। antaḥkaraṇacatuṣṭayaireva saṃyuktaḥ svapnaḥ। cittaikakaraṇā suṣuptiḥ । kevalajīvayuktameva turīyamiti॥
उन्मीलितनिमीलितमध्यस्थजीवपरमात्मनोर्मध्ये जीवात्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायते ॥
unmīlitanimīlitamadhyasthajīvaparamātmanormadhye jīvātmā kṣetrajña iti vijñāyate ॥
बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया। शरीरं सप्तदशभिः सुसूक्ष्म लिङ्गमुच्यते ॥
buddhikarmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā। śarīraṃ saptadaśabhiḥ susūkṣma liṅgamucyate ॥
मनो बुद्धिरहंकार खानिलाग्निजलानि भूः । एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराः षोडशापरे ॥
mano buddhirahaṃkāra khānilāgnijalāni bhūḥ । etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāḥ ṣoḍaśāpare ॥
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पंचमम् । पायूपस्थौ करौ पादौ वाक्चैव दशमी मता ॥
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ caiva tu paṃcamam । pāyūpasthau karau pādau vākcaiva daśamī matā ॥
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्रकृतानि तु ॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca। trayoviṃśatiretāni tattvāni prakṛtāni tu ॥
चतुर्विंशतिरव्यक्तं प्रधानं पुरुषः परः इत्युपनिषत्
caturviṃśatiravyaktaṃ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ ityupaniṣat
