Tulsi Upaniṣhad

अथ तुलस्युपनिषदं व्याख्यास्यामः । नारद ऋषिः। अथर्वाङ्गिरश्छन्दः। अमृता तुलसी देवता । सुधा बीजम् । वसुधा शक्तिः । नारायणः कीलकम् । श्यामां श्यामवपुर्धरां ऋक्स्वरूपां यजुर्मनां ब्रह्माथर्वप्राणां कल्पहस्तां पुराणपठितां अमृतोद्भवां अमृतरसमञ्जरीं अनन्तां अनन्तरसभोगदां वैष्णवीं विष्णुवल्लभां मृत्युजन्मनिबर्हणी दर्शनात्पापनाशिनीं स्पर्शनात्पावनीं अभिवन्दनाद्रोगनाशिनीं सेवनान्मृत्युनाशिनीं वैकुण्ठार्चनाद्विपद्धन्त्रीं भक्षणात् वयुनप्रदां प्रदक्षिण्याद्दरिद्रयनाशिनीं मूलमृल्लेपनान्महापापभञ्जिनीं घ्राणतर्पणादन्तर्मलनाशिनीं य एवं वेद स वैष्णवो भवति । वृथा न छिन्द्यात्। दृष्ट्वा प्रदक्षिणं कुर्यात् । रात्र्यां न स्पृशेत् । पर्वणि न विचिन्वेत्। यदि विचिन्वति स विष्णुहा भवति। श्रीतुलस्यै स्वाहा । विष्णुप्रियायै स्वाहा। अमृतायै स्वाहा। श्रीतुलस्यै विद्महे विष्णुप्रियायै धीमहि। तन्नो अमृता प्रचोदयात् ॥

atha tulasyupaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ । nārada ṛṣiḥ। atharvāṅgiraśchandaḥ। amṛtā tulasī devatā । sudhā bījam । vasudhā śaktiḥ । nārāyaṇaḥ kīlakam । śyāmāṃ śyāmavapurdharāṃ ṛksvarūpāṃ yajurmanāṃ brahmātharvaprāṇāṃ kalpahastāṃ purāṇapaṭhitāṃ amṛtodbhavāṃ amṛtarasamañjarīṃ anantāṃ anantarasabhogadāṃ vaiṣṇavīṃ viṣṇuvallabhāṃ mṛtyujanmanibarhaṇī darśanātpāpanāśinīṃ sparśanātpāvanīṃ abhivandanādroganāśinīṃ sevanānmṛtyunāśinīṃ vaikuṇṭhārcanādvipaddhantrīṃ bhakṣaṇāt vayunapradāṃ pradakṣiṇyāddaridrayanāśinīṃ mūlamṛllepanānmahāpāpabhañjinīṃ ghrāṇatarpaṇādantarmalanāśinīṃ ya evaṃ veda sa vaiṣṇavo bhavati । vṛthā na chindyāt। dṛṣṭvā pradakṣiṇaṃ kuryāt । rātryāṃ na spṛśet । parvaṇi na vicinvet। yadi vicinvati sa viṣṇuhā bhavati। śrītulasyai svāhā । viṣṇupriyāyai svāhā। amṛtāyai svāhā। śrītulasyai vidmahe viṣṇupriyāyai dhīmahi। tanno amṛtā pracodayāt ॥

अमृतेऽमृतरूपासि अमृतत्वप्रदायिनि । त्वं मामुद्धर संसारात् क्षीरसागरकन्यके ॥

amṛte'mṛtarūpāsi amṛtatvapradāyini । tvaṃ māmuddhara saṃsārāt kṣīrasāgarakanyake ॥

श्रीसखि त्वं सदानन्दे मुकुन्दस्य सदा प्रिये। वरदाभयहस्ताभ्यां मां विलोकय दुर्लभे ॥

śrīsakhi tvaṃ sadānande mukundasya sadā priye। varadābhayahastābhyāṃ māṃ vilokaya durlabhe ॥

अवृक्षवृक्षरूपासि वृक्षत्वं मे विनाशय । तुलस्यतुलरूपासि तुलाकोटिनिभेऽजरे ॥

avṛkṣavṛkṣarūpāsi vṛkṣatvaṃ me vināśaya । tulasyatularūpāsi tulākoṭinibhe'jare ॥

अतुले त्वतुलायां हि हरिरेकोऽस्ति नान्यथा । त्वमेव जगतां धात्री त्वमेव विष्णुवल्लभा ।।

atule tvatulāyāṃ hi harireko'sti nānyathā । tvameva jagatāṃ dhātrī tvameva viṣṇuvallabhā ।।

त्वमेव सुरसंसेव्या त्वमेव मोक्षदायिनी। त्वच्छायायां वसेल्लक्ष्मीस्त्वन्मूले विष्णुरव्ययः ।।

tvameva surasaṃsevyā tvameva mokṣadāyinī। tvacchāyāyāṃ vasellakṣmīstvanmūle viṣṇuravyayaḥ ।।

समन्ताद्देवताः सर्वाः सिद्धचारणपन्नगाः । यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये ब्रह्मदेवताः ।।

samantāddevatāḥ sarvāḥ siddhacāraṇapannagāḥ । yanmūle sarvatīrthāni yanmadhye brahmadevatāḥ ।।

यदग्रे वेदशास्त्राणि तुलसीं तां नमाम्यहम्। तुलसि श्रीसखि शुभे पापहारिणि 'पुण्यदे ॥

yadagre vedaśāstrāṇi tulasīṃ tāṃ namāmyaham। tulasi śrīsakhi śubhe pāpahāriṇi 'puṇyade ॥

नमस्ते नारदनुते नारायणमनः प्रिये । ब्रह्मानन्दाश्रुसंजाते वृन्दावननिवासिनि।।

namaste nāradanute nārāyaṇamanaḥ priye । brahmānandāśrusaṃjāte vṛndāvananivāsini।।

सर्वावयवसंपूर्ण अमृतोपनिषद्रसे । त्वं मामुद्धर कल्याणि महापापाब्धिदुस्तरात् ॥

sarvāvayavasaṃpūrṇa amṛtopaniṣadrase । tvaṃ māmuddhara kalyāṇi mahāpāpābdhidustarāt ॥

सर्वेषामपि पापानां प्रायश्चित्तं त्वमेव हि। देवानां च ऋषीणां च पितृणां त्वं सदा प्रिये ॥

sarveṣāmapi pāpānāṃ prāyaścittaṃ tvameva hi। devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṛṇāṃ tvaṃ sadā priye ॥

विना श्रीतुलसीं विप्रा येऽपि श्राद्धं प्रकुर्वते । वृथा भवति तच्छ्राद्धं पितृणां नोपगच्छति ॥

vinā śrītulasīṃ viprā ye'pi śrāddhaṃ prakurvate । vṛthā bhavati tacchrāddhaṃ pitṛṇāṃ nopagacchati ॥

तुलसीपत्रमुत्सृज्य यदि पूजां करोति वै। आसुरी सा भवेत् पूजा विष्णुप्रीतिकरी न च ॥

tulasīpatramutsṛjya yadi pūjāṃ karoti vai। āsurī sā bhavet pūjā viṣṇuprītikarī na ca ॥

यज्ञं दानं जपं तीर्थ श्राद्धं वै देवतार्चनम्। तर्पणं मार्जनं चान्यन्न कुर्यात्तुलसीं विना ॥

yajñaṃ dānaṃ japaṃ tīrtha śrāddhaṃ vai devatārcanam। tarpaṇaṃ mārjanaṃ cānyanna kuryāttulasīṃ vinā ॥

तुलसीदारुमणिभिः जपः सर्वार्थसाधकः । एवं न वेद यः कश्चित् स विप्रः श्वपचाधमः ।।

tulasīdārumaṇibhiḥ japaḥ sarvārthasādhakaḥ । evaṃ na veda yaḥ kaścit sa vipraḥ śvapacādhamaḥ ।।

इत्याह भगवान् ब्रह्माणं नारायणः, ब्रह्मा नारदसनकादिभ्यः सनकादयो वेदव्यासाय, वेदव्यासः शुकाय, शुको वामदेवाय, वामदेवो मुनिभ्यः, मुनयो मनुभ्यः प्रोचुः । य एवं वेद स स्त्रीहत्यायाः प्रमुच्यते । स वीरहत्यायाः प्रमुच्यते । स ब्रह्महत्यायाः प्रमुच्यते । स महाभयात् प्रमुच्यते । स महादुःखात् प्रमुच्यते । देहान्ते वैकुण्ठमवाप्नोति वैकुण्ठमवाप्नोति । इत्युपनिषत् ॥

ityāha bhagavān brahmāṇaṃ nārāyaṇaḥ, brahmā nāradasanakādibhyaḥ sanakādayo vedavyāsāya, vedavyāsaḥ śukāya, śuko vāmadevāya, vāmadevo munibhyaḥ, munayo manubhyaḥ procuḥ । ya evaṃ veda sa strīhatyāyāḥ pramucyate । sa vīrahatyāyāḥ pramucyate । sa brahmahatyāyāḥ pramucyate । sa mahābhayāt pramucyate । sa mahāduḥkhāt pramucyate । dehānte vaikuṇṭhamavāpnoti vaikuṇṭhamavāpnoti । ityupaniṣat ॥