(Chapter 37)
अथ ह वै स्वयंभूर्बह्मा प्रजाः सृजानीति कामकामो जायते कामेश्वरो वैश्रवणः ॥
atha ha vai svayaṃbhūrbahmā prajāḥ sṛjānīti kāmakāmo jāyate kāmeśvaro vaiśravaṇaḥ ॥
वैश्रवणो ब्रह्मपुत्रो वालखिल्यः स्वयंभुवं परिपृच्छति जगतां का विद्या का देवता जाग्रत्तुरीययोरस्य को देवो यानि कस्य वशानि कालाः कियत्प्रमाणाः कस्याज्ञया रविचन्द्रग्रहादयो भासन्ते कस्य महिमा गगनस्वरूप एतदहं श्रोतुमिच्छामि नान्यो जानाति त्वं ब्रूहि ब्रह्मन् ॥
vaiśravaṇo brahmaputro vālakhilyaḥ svayaṃbhuvaṃ paripṛcchati jagatāṃ kā vidyā kā devatā jāgratturīyayorasya ko devo yāni kasya vaśāni kālāḥ kiyatpramāṇāḥ kasyājñayā ravicandragrahādayo bhāsante kasya mahimā gaganasvarūpa etadahaṃ śrotumicchāmi nānyo jānāti tvaṃ brūhi brahman ॥
स्वयंभूरुवाच कृत्स्नजगतां मातृका विद्या॥
svayaṃbhūruvāca kṛtsnajagatāṃ mātṛkā vidyā॥
द्वित्रिवर्णसहिता द्विवर्णमाता त्रिवर्णसहिता।चतुर्मात्रात्मकोङ्कारो मम प्राणात्मिका देवता।।
dvitrivarṇasahitā dvivarṇamātā trivarṇasahitā।caturmātrātmakoṅkāro mama prāṇātmikā devatā।।
अहमेव जगत्रयस्यैकः पतिः ॥
ahameva jagatrayasyaikaḥ patiḥ ॥
मम वशानि सर्वाणि युगान्यपि ॥
mama vaśāni sarvāṇi yugānyapi ॥
अहोरात्रादयो मत्संवर्धिताः कालाः ॥
ahorātrādayo matsaṃvardhitāḥ kālāḥ ॥
मम रूपा रवेस्तेजश्चन्द्रनक्षत्रग्रहतेजांसि च॥
mama rūpā ravestejaścandranakṣatragrahatejāṃsi ca॥
गगनो मम त्रिशक्तिमायास्वरूपो नान्यो मदस्ति ॥
gagano mama triśaktimāyāsvarūpo nānyo madasti ॥
तमोमायात्मको रुद्रः सात्त्विकमायात्मको विष्णू राजसमायात्मको ब्रह्मा ।इन्द्रादयस्ताम-सराजसात्मिका न सात्त्विकः कोऽपि। अघोरः सर्वसाधारणस्वरूपः ॥
tamomāyātmako rudraḥ sāttvikamāyātmako viṣṇū rājasamāyātmako brahmā ।indrādayastāma-sarājasātmikā na sāttvikaḥ ko'pi। aghoraḥ sarvasādhāraṇasvarūpaḥ ॥
समस्तयागानां रुद्रः पशुपतिः कर्ता। रुद्रो यागदेवो विष्णुरध्वर्युर्होतेन्द्रो देवता यज्ञभुग् मानसं ब्रह्म महेश्वरं ब्रह्म ॥
samastayāgānāṃ rudraḥ paśupatiḥ kartā। rudro yāgadevo viṣṇuradhvaryurhotendro devatā yajñabhug mānasaṃ brahma maheśvaraṃ brahma ॥
मानसो हंसः सोऽहं हंस इति । तन्मययज्ञो नादानुसंधानम्। तन्मयविकारो जीवः ॥
mānaso haṃsaḥ so'haṃ haṃsa iti । tanmayayajño nādānusaṃdhānam। tanmayavikāro jīvaḥ ॥
परमात्मस्वरूपो हंसः। अन्तर्बहिश्चरति हंसः। अन्तर्गतोऽनवकाशान्तर्गतसुपर्णस्वरूपो हंसः ॥
paramātmasvarūpo haṃsaḥ। antarbahiścarati haṃsaḥ। antargato'navakāśāntargatasuparṇasvarūpo haṃsaḥ ॥
षण्णवतितत्त्वतन्तुवढ्यक्तं चित्सूत्रत्रयचिन्मयलक्षणं नवतत्त्वत्रिरावृतं ब्रह्मविष्णुमहेश्व- रात्मकमग्नित्रयकलोपेतं चिद्ग्रन्थिबन्धनम् अद्वैतग्रन्थिः ॥
ṣaṇṇavatitattvatantuvaḍhyaktaṃ citsūtratrayacinmayalakṣaṇaṃ navatattvatrirāvṛtaṃ brahmaviṣṇumaheśva- rātmakamagnitrayakalopetaṃ cidgranthibandhanam advaitagranthiḥ ॥
यज्ञसाधारणाङ्गं बहिरन्तर्ज्वलनं यज्ञाङ्गलक्षणब्रह्मस्वरूपो हंसः ॥
yajñasādhāraṇāṅgaṃ bahirantarjvalanaṃ yajñāṅgalakṣaṇabrahmasvarūpo haṃsaḥ ॥
उपवीतलक्षणसूत्रब्रह्मगा यज्ञाः । ब्रह्माङ्गलक्षणयुक्तो यज्ञसूत्रम् । तद्ब्रह्मसूत्रम्। यज्ञसूत्र-संबन्धी ब्रह्मयज्ञः तत्स्वरूपः ॥
upavītalakṣaṇasūtrabrahmagā yajñāḥ । brahmāṅgalakṣaṇayukto yajñasūtram । tadbrahmasūtram। yajñasūtra-saṃbandhī brahmayajñaḥ tatsvarūpaḥ ॥
अङ्गानि मात्राणि । मनोयज्ञस्य हंसो यज्ञसूत्रम्। प्रणवं ब्रह्मसूत्रं ब्रह्मयज्ञमयम्। प्रणवान्तर्वर्ती हंसो ब्रह्मसूत्रम् । तदेव ब्रह्मयज्ञमयं मोक्षक्रमम् ॥
aṅgāni mātrāṇi । manoyajñasya haṃso yajñasūtram। praṇavaṃ brahmasūtraṃ brahmayajñamayam। praṇavāntarvartī haṃso brahmasūtram । tadeva brahmayajñamayaṃ mokṣakramam ॥
ब्रह्मसंध्याक्रिया मनोयागः । संध्याक्रिया मनोयागस्य लक्षणम्॥
brahmasaṃdhyākriyā manoyāgaḥ । saṃdhyākriyā manoyāgasya lakṣaṇam॥
यज्ञसूत्रप्रणवब्रह्मयज्ञक्रियायुक्तो ब्राह्मणः । ब्रह्मचर्येण चरन्ति देवाः । हंससूत्रचर्या यज्ञाः। हंसप्रणवयोरभेदः ॥
yajñasūtrapraṇavabrahmayajñakriyāyukto brāhmaṇaḥ । brahmacaryeṇa caranti devāḥ । haṃsasūtracaryā yajñāḥ। haṃsapraṇavayorabhedaḥ ॥
हंसस्य प्रार्थनास्त्रिकालाः । त्रिकालास्त्रिवर्णाः । त्रेताग्न्यनुसंधानो यागः । त्रेताग्न्यात्मा-कृतिवर्णोङ्कारहंसानुसंधानोऽन्तर्यागः ॥
haṃsasya prārthanāstrikālāḥ । trikālāstrivarṇāḥ । tretāgnyanusaṃdhāno yāgaḥ । tretāgnyātmā-kṛtivarṇoṅkārahaṃsānusaṃdhāno'ntaryāgaḥ ॥
चित्स्वरूपवत्तन्मयं तुरीयस्वरूपम्। अन्तरादित्ये ज्योतिःस्वरूपो हंसः
citsvarūpavattanmayaṃ turīyasvarūpam। antarāditye jyotiḥsvarūpo haṃsaḥ
यज्ञाङ्गं ब्रहासंपत्तिः । ब्रह्मप्रवृत्तौ तत्प्रणवहंससूत्रेणैव ध्यानमाचरन्ति ॥
yajñāṅgaṃ brahāsaṃpattiḥ । brahmapravṛttau tatpraṇavahaṃsasūtreṇaiva dhyānamācaranti ॥
प्रोवाच पुनः स्वयंभुवं प्रतिजानीते ब्रह्मपुत्रो ऋषिर्वालखिल्यः । हंसस्त्राणि कतिसंख्यानि कियद्वा प्रमाणम्॥
provāca punaḥ svayaṃbhuvaṃ pratijānīte brahmaputro ṛṣirvālakhilyaḥ । haṃsastrāṇi katisaṃkhyāni kiyadvā pramāṇam॥
हृद्यादित्यमरीचीनां पदं षण्णवतिः । चिसूत्रघ्राणयोः स्वर्निर्गता प्रणवाधारा षडङ्गुलदशाशीतिः ॥
hṛdyādityamarīcīnāṃ padaṃ ṣaṇṇavatiḥ । cisūtraghrāṇayoḥ svarnirgatā praṇavādhārā ṣaḍaṅguladaśāśītiḥ ॥
वामबाहुदक्षिणकट्योरन्तरति हंसः परमात्मा ब्रह्मगुह्यप्रकारो नान्यत्र विदितः ॥
vāmabāhudakṣiṇakaṭyorantarati haṃsaḥ paramātmā brahmaguhyaprakāro nānyatra viditaḥ ॥
जानन्ति तेऽमृतफलकाः । सर्वकालं हंस प्रकाशकम्। प्रणवहंसान्तर्ध्याप्रकृतिं विना न मुक्तिः ।।
jānanti te'mṛtaphalakāḥ । sarvakālaṃ haṃsa prakāśakam। praṇavahaṃsāntardhyāprakṛtiṃ vinā na muktiḥ ।।
नवसूत्रान्परिचर्चितान्। तेऽपि यद्ब्रह्म चरन्ति । अन्तरादित्यं न ज्ञातं मनुष्याणाम् ॥
navasūtrānparicarcitān। te'pi yadbrahma caranti । antarādityaṃ na jñātaṃ manuṣyāṇām ॥
जगदादित्यो रोचत इति ज्ञात्वा ते मर्त्या विबुधास्तपनप्रार्थनायुक्ता आचरन्ति ॥
jagadādityo rocata iti jñātvā te martyā vibudhāstapanaprārthanāyuktā ācaranti ॥
वाजपेयः पशुहर्ता अध्वर्युरिन्द्रो देवता अहिंसा धर्मयागः परमहंसोऽध्वर्युः परमात्मा देवता पशुपतिः ॥
vājapeyaḥ paśuhartā adhvaryurindro devatā ahiṃsā dharmayāgaḥ paramahaṃso'dhvaryuḥ paramātmā devatā paśupatiḥ ॥
ब्रह्मोपनिषदो ब्रह्म। स्वाध्याययुक्ता ब्राह्मणाश्चरन्ति ॥
brahmopaniṣado brahma। svādhyāyayuktā brāhmaṇāścaranti ॥
अश्वमेधो महायज्ञकथा। तद्राज्ञा ब्रह्मचर्यमाचरन्ति । सर्वेषां पूर्वोक्तब्रह्मयज्ञक्रम मुक्तिक्रममिति ॥
aśvamedho mahāyajñakathā। tadrājñā brahmacaryamācaranti । sarveṣāṃ pūrvoktabrahmayajñakrama muktikramamiti ॥
ब्रह्मपुत्रः प्रोवाच । उदितो हंस ऋषिः । स्वयंभूस्तिरोदधे । रुद्रो ब्रह्मोपनिषदो हंसज्योतिः पशुपतिः प्रणवस्तारकः स एवं वेद ॥
brahmaputraḥ provāca । udito haṃsa ṛṣiḥ । svayaṃbhūstirodadhe । rudro brahmopaniṣado haṃsajyotiḥ paśupatiḥ praṇavastārakaḥ sa evaṃ veda ॥
हंसात्ममालिकावर्णब्रह्मकालप्रचोदिता। परमात्मा पुमानिति ब्रह्मसंपत्तिकारिणी ॥
haṃsātmamālikāvarṇabrahmakālapracoditā। paramātmā pumāniti brahmasaṃpattikāriṇī ॥
अध्यात्मब्रह्मकल्पस्याकृतिः कीदृशी कथा। ब्रह्मज्ञानप्रभासन्ध्या कालो गच्छति धीमताम्। हंसाख्यो देवमात्माख्यमात्मतत्त्वप्रजः कथम्
adhyātmabrahmakalpasyākṛtiḥ kīdṛśī kathā। brahmajñānaprabhāsandhyā kālo gacchati dhīmatām। haṃsākhyo devamātmākhyamātmatattvaprajaḥ katham
अन्तः प्रणवनादाख्यो हंसः प्रत्ययबोधकः। अन्तर्गतप्रमागूढं ज्ञाननालं विराजितम् ॥
antaḥ praṇavanādākhyo haṃsaḥ pratyayabodhakaḥ। antargatapramāgūḍhaṃ jñānanālaṃ virājitam ॥
शिवशक्तयात्मकं रूपं चिन्मयानन्दवेदितम् । नादबिन्दुकला त्रीणि नेत्रविश्वविचेष्टितम् ॥
śivaśaktayātmakaṃ rūpaṃ cinmayānandaveditam । nādabindukalā trīṇi netraviśvaviceṣṭitam ॥
त्रियंगानि शिखा त्रीणि द्वित्रीणि संख्यमाकृतिः। अन्तगूंढप्रमा हंसः प्रमाणान्निर्गतं बहिः ॥
triyaṃgāni śikhā trīṇi dvitrīṇi saṃkhyamākṛtiḥ। antagūṃḍhapramā haṃsaḥ pramāṇānnirgataṃ bahiḥ ॥
ब्रह्मसूत्रपदं ज्ञेयं ब्राह्मयं विध्युक्तलक्षणम्। हंसार्कप्रणवध्यानमित्युक्तो ज्ञानसागरे ॥
brahmasūtrapadaṃ jñeyaṃ brāhmayaṃ vidhyuktalakṣaṇam। haṃsārkapraṇavadhyānamityukto jñānasāgare ॥
एतद्विज्ञानमात्रेण ज्ञानसागरपारगः । स्वतः शिवः पशुपतिः साक्षी सर्वस्य सर्वदा।।
etadvijñānamātreṇa jñānasāgarapāragaḥ । svataḥ śivaḥ paśupatiḥ sākṣī sarvasya sarvadā।।
सर्वेषां तु मनस्तेन प्रेरितं नियमेन तु । विषये गच्छति प्राणश्चेष्टते वाग्वदत्यपि ॥
sarveṣāṃ tu manastena preritaṃ niyamena tu । viṣaye gacchati prāṇaśceṣṭate vāgvadatyapi ॥
चक्षुः पश्यति रूपाणि श्रोत्रं सर्वं शृणोत्यपि। अन्यानि खानि सर्वाणि तेनैव प्रेरितानि तु॥
cakṣuḥ paśyati rūpāṇi śrotraṃ sarvaṃ śṛṇotyapi। anyāni khāni sarvāṇi tenaiva preritāni tu॥
स्वं स्वं विषयमुद्दिश्य प्रवर्तन्ते निरन्तरम्। प्रवर्तकत्वं चाप्यस्य मायया न स्वभावतः ॥
svaṃ svaṃ viṣayamuddiśya pravartante nirantaram। pravartakatvaṃ cāpyasya māyayā na svabhāvataḥ ॥
श्रोत्रमात्मनि चाप्यस्तं स्वयं पशुपतिः पुमान्।अनुप्रविश्य श्रोत्रस्य ददाति श्रोत्रतां शिवः ॥
śrotramātmani cāpyastaṃ svayaṃ paśupatiḥ pumān।anupraviśya śrotrasya dadāti śrotratāṃ śivaḥ ॥
मनः स्वात्मनि चाध्यस्तं प्रविश्य परमेश्वरः । मनस्त्वं तस्य सत्त्वस्थो ददाति नियमेन तु ॥
manaḥ svātmani cādhyastaṃ praviśya parameśvaraḥ । manastvaṃ tasya sattvastho dadāti niyamena tu ॥
स एव विदितादन्यस्तथैवाविदितादपि। अन्येषामिन्द्रियाणां तु कल्पितानामपीश्वरः ॥
sa eva viditādanyastathaivāviditādapi। anyeṣāmindriyāṇāṃ tu kalpitānāmapīśvaraḥ ॥
तत्तद्रूपमनुप्राप्य ददाति नियमेन तु । ततश्चक्षुश्च वाक्चैव मनश्चान्यानि खानि च ॥
tattadrūpamanuprāpya dadāti niyamena tu । tataścakṣuśca vākcaiva manaścānyāni khāni ca ॥
न गच्छन्ति स्वयंज्योतिः स्वभावे परमात्मनि। अकर्तृविषयप्रत्यक्प्रकाशं स्वात्मनैव तु ॥
na gacchanti svayaṃjyotiḥ svabhāve paramātmani। akartṛviṣayapratyakprakāśaṃ svātmanaiva tu ॥
विना तर्कप्रमाणाभ्यां ब्रह्म यो वेद वेद सः । प्रत्यगात्मा परंज्योतिर्माया सा तु महत्तमः ॥
vinā tarkapramāṇābhyāṃ brahma yo veda veda saḥ । pratyagātmā paraṃjyotirmāyā sā tu mahattamaḥ ॥
तथा सति कर्थ मायासंभवः प्रत्यगात्मनि। तस्मात्तर्कप्रमाणाभ्यां स्वानुभूत्याच चिद्घने ॥
tathā sati kartha māyāsaṃbhavaḥ pratyagātmani। tasmāttarkapramāṇābhyāṃ svānubhūtyāca cidghane ॥
स्वप्रकाशैकसंसिद्धे नास्ति माया परात्मनि । व्यावहारिकदृष्ट्येयं विद्याविद्या न चान्यथा ॥
svaprakāśaikasaṃsiddhe nāsti māyā parātmani । vyāvahārikadṛṣṭyeyaṃ vidyāvidyā na cānyathā ॥
तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्। व्यावहारिकदृष्टिस्तु प्रकाशाव्यभिचारतः ॥
tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam। vyāvahārikadṛṣṭistu prakāśāvyabhicārataḥ ॥
प्रकाश एव सततं तस्मादद्वैत एव हि । अद्वैतमिति चोक्तिश्च प्रकाशाव्यभिचारतः ॥
prakāśa eva satataṃ tasmādadvaita eva hi । advaitamiti coktiśca prakāśāvyabhicārataḥ ॥
प्रकाश एवं सततं तस्मान्मौनं हि युज्यते । अयमर्थो महान्यस्य स्वयमेव प्रकाशितः ॥
prakāśa evaṃ satataṃ tasmānmaunaṃ hi yujyate । ayamartho mahānyasya svayameva prakāśitaḥ ॥
न स जीवो न च ब्रह्म न चान्यदपि किंचन। न तस्य वर्णा विद्यन्ते नाश्रमाश्च तथैव च ॥
na sa jīvo na ca brahma na cānyadapi kiṃcana। na tasya varṇā vidyante nāśramāśca tathaiva ca ॥
न तस्य धर्मोऽधर्मश्च न निषेधो विधिर्न च। यदा ब्रह्मात्मकं सर्वं विभाति तत एव तु ॥
na tasya dharmo'dharmaśca na niṣedho vidhirna ca। yadā brahmātmakaṃ sarvaṃ vibhāti tata eva tu ॥
तदा दुःखादिभेदोऽयमाभासोऽपि न भासते। जगज्जीवादिरूपेण पश्यन्नपि परात्मवित्॥
tadā duḥkhādibhedo'yamābhāso'pi na bhāsate। jagajjīvādirūpeṇa paśyannapi parātmavit॥
न तत्पश्यति चिद्रूपं ब्रह्मवस्त्वेव पश्यति। धर्मधर्मित्ववार्ता च भेदे सति हि भिद्यते ॥
na tatpaśyati cidrūpaṃ brahmavastveva paśyati। dharmadharmitvavārtā ca bhede sati hi bhidyate ॥
भेदाभेदस्तथा भेदाभेदः साक्षात्परात्मनः । नास्ति स्वात्मातिरेकेण स्वयमेवास्ति सर्वदा ॥
bhedābhedastathā bhedābhedaḥ sākṣātparātmanaḥ । nāsti svātmātirekeṇa svayamevāsti sarvadā ॥
ब्रह्मैव विद्यते साक्षाद्वस्तुतोऽवस्तुतोऽपि च । तथैव ब्रह्मविज्ज्ञानी किं गृह्णाति जहाति किम् ॥
brahmaiva vidyate sākṣādvastuto'vastuto'pi ca । tathaiva brahmavijjñānī kiṃ gṛhṇāti jahāti kim ॥
अधिष्ठानमनौपम्यमवाङ्मनसगोचरम्। यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रं रूपवर्जितम् ॥
adhiṣṭhānamanaupamyamavāṅmanasagocaram। yattadadreśyamagrāhyamagotraṃ rūpavarjitam ॥
अचक्षुःश्रोत्रमत्यर्थं तदपाणिपदं तथा। नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम्॥
acakṣuḥśrotramatyarthaṃ tadapāṇipadaṃ tathā। nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam॥
ब्रह्मैवेदममृतं तत्पुरस्ताद्ब्रह्मानन्दं परमं चैव पश्चात् । ब्रह्मानन्दं परमं दक्षिणे च ब्रह्मानन्दं परमं चोत्तरे च॥
brahmaivedamamṛtaṃ tatpurastādbrahmānandaṃ paramaṃ caiva paścāt । brahmānandaṃ paramaṃ dakṣiṇe ca brahmānandaṃ paramaṃ cottare ca॥
स्वात्मन्येव स्वयं सर्वं सदा पश्यति निर्भयः । तदा मुक्तो न मुक्तश्च बद्धस्यैव विमुक्तता ॥
svātmanyeva svayaṃ sarvaṃ sadā paśyati nirbhayaḥ । tadā mukto na muktaśca baddhasyaiva vimuktatā ॥
एवंरूपा परा विद्या सत्येन तपसापि च।ब्रह्मचर्यादिभिर्धर्मैर्लभ्या वेदान्तवर्मना॥
evaṃrūpā parā vidyā satyena tapasāpi ca।brahmacaryādibhirdharmairlabhyā vedāntavarmanā॥
स्वशरीरे स्वयंज्योतिःस्वरूपं पारमार्थिकम् । क्षीणदोषाः प्रपश्यन्ति नेतरे माययाऽऽवृताः ।।
svaśarīre svayaṃjyotiḥsvarūpaṃ pāramārthikam । kṣīṇadoṣāḥ prapaśyanti netare māyayā''vṛtāḥ ।।
एवं स्वरूपविज्ञानं यस्य कस्यास्ति योगिनः । कुत्रचिद्गमनं नास्ति तस्य संपूर्णरूपिणः ।।
evaṃ svarūpavijñānaṃ yasya kasyāsti yoginaḥ । kutracidgamanaṃ nāsti tasya saṃpūrṇarūpiṇaḥ ।।
आकाशमेकं संपूर्णं कुत्रचिन्न हि गच्छति । तद्वद्ब्रह्मात्मविच्छ्रेष्ठः कुत्रचिन्नैव गच्छति ।।
ākāśamekaṃ saṃpūrṇaṃ kutracinna hi gacchati । tadvadbrahmātmavicchreṣṭhaḥ kutracinnaiva gacchati ।।
अभक्ष्यस्य निवृत्त्या तु विशुद्धं हृदयं भवेत्। आहारशुद्धौ चित्तस्य विशुद्धिर्भवति स्वतः ।।
abhakṣyasya nivṛttyā tu viśuddhaṃ hṛdayaṃ bhavet। āhāraśuddhau cittasya viśuddhirbhavati svataḥ ।।
चित्तशुद्धौ क्रमाज्ज्ञानं त्रुटसन्ति ग्रन्थयः स्फुटम्। अभक्ष्यं ब्रह्मविज्ञानविहीनस्यैव देहिनः ॥
cittaśuddhau kramājjñānaṃ truṭasanti granthayaḥ sphuṭam। abhakṣyaṃ brahmavijñānavihīnasyaiva dehinaḥ ॥
न सम्यग्ज्ञानिनस्तद्वत्स्वरूपं सकलं खलु । अहमन्नं सदान्नाद इति हि ग्रावेदनम्॥
na samyagjñāninastadvatsvarūpaṃ sakalaṃ khalu । ahamannaṃ sadānnāda iti hi grāvedanam॥
ब्रह्मविद्ग्रसति ज्ञानात्सर्वं ब्रह्मात्मनैव तु । ब्रह्मक्षत्रादिकं सर्वं यस्य स्यादोदनं सदा॥
brahmavidgrasati jñānātsarvaṃ brahmātmanaiva tu । brahmakṣatrādikaṃ sarvaṃ yasya syādodanaṃ sadā॥
यस्योपसेचनं मृत्युस्तं ज्ञानी तादृशः खलु। ब्रह्मस्वरूपविज्ञानाज्जगद्भोज्यं भवेत्खलु॥
yasyopasecanaṃ mṛtyustaṃ jñānī tādṛśaḥ khalu। brahmasvarūpavijñānājjagadbhojyaṃ bhavetkhalu॥
जगदात्मतया भाति यदा भोज्यं भवेत्तदा। ब्रह्मस्वात्मतया नित्यं भक्षितं सकलं तदा ॥
jagadātmatayā bhāti yadā bhojyaṃ bhavettadā। brahmasvātmatayā nityaṃ bhakṣitaṃ sakalaṃ tadā ॥
यदाभानेन रूपेण जगभोज्यं भवेत्तु तत्।मानतः स्वात्मना भातं भक्षितं भवति ध्रुवम् ॥
yadābhānena rūpeṇa jagabhojyaṃ bhavettu tat।mānataḥ svātmanā bhātaṃ bhakṣitaṃ bhavati dhruvam ॥
स्वस्वरूपं स्वयं भुङ्क्ते नास्ति भोज्यं पृथक् स्वतः । अस्ति चेदस्तितारूपं ब्रह्मैवास्तित्वल-क्षणम्॥
svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ । asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvala-kṣaṇam॥
अस्तितालक्षणा सत्ता सत्ता ब्रह्म न चापरा । नास्ति सत्तातिरेकेण नास्ति माया च वस्तुतः।।
astitālakṣaṇā sattā sattā brahma na cāparā । nāsti sattātirekeṇa nāsti māyā ca vastutaḥ।।
योगिनामात्मनिष्ठानां माया स्वात्मनि कल्पिता।साक्षिरूपतया भाति ब्रह्मज्ञानेन बाधिता॥
yogināmātmaniṣṭhānāṃ māyā svātmani kalpitā।sākṣirūpatayā bhāti brahmajñānena bādhitā॥
ब्रह्मविज्ञानसंपन्नः प्रतीतमखिलं जगत्। पश्यन्नपि सदा नैव पश्यति स्वात्मनः पृथक् ॥
brahmavijñānasaṃpannaḥ pratītamakhilaṃ jagat। paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak ॥
