(Chapter 40)
योगचूडामणिं वक्ष्ये योगिनां हितकाम्यया। कैवल्यसिद्धिदं गूढं सेवितं योगवित्तमैः ॥
yogacūḍāmaṇiṃ vakṣye yogināṃ hitakāmyayā। kaivalyasiddhidaṃ gūḍhaṃ sevitaṃ yogavittamaiḥ ॥
आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा। ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā। dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ ॥
एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् । षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् ॥
ekaṃ siddhāsanaṃ proktaṃ dvitīyaṃ kamalāsanam । ṣaṭcakraṃ ṣoḍaśādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam ॥
स्वदेहे यो न जानाति तस्य सिद्धिः कथं भवेत्। चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्ठानं च षड्दलम् ।।
svadehe yo na jānāti tasya siddhiḥ kathaṃ bhavet। caturdalaṃ syādādhāraṃ svādhiṣṭhānaṃ ca ṣaḍdalam ।।
नाभौ दशदलं पद्मं हृदये द्वादशारकम् । षोडशारं विशुद्धाख्यं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा ।।
nābhau daśadalaṃ padmaṃ hṛdaye dvādaśārakam । ṣoḍaśāraṃ viśuddhākhyaṃ bhrūmadhye dvidalaṃ tathā ।।
सहस्त्रदलसंख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथि । आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ॥
sahastradalasaṃkhyātaṃ brahmarandhre mahāpathi । ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam ॥
योनिस्थान द्वयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते । कामाख्यं तु गुदस्थाने पङ्कजं तु चतुर्दलम् ॥
yonisthāna dvayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate । kāmākhyaṃ tu gudasthāne paṅkajaṃ tu caturdalam ॥
तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाख्या सिद्धवन्दिता । तस्य मध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ॥
tanmadhye procyate yoniḥ kāmākhyā siddhavanditā । tasya madhye mahāliṅgaṃ paścimābhimukhaṃ sthitam ॥
नाभौ तु मणिवद्बिम्बं यो जानाति स योगवित् । तप्तचामीकराभासं तडिल्लेखेव विस्फुरत् ॥
nābhau tu maṇivadbimbaṃ yo jānāti sa yogavit । taptacāmīkarābhāsaṃ taḍillekheva visphurat ॥
त्रिकोणं तत्पुरं वह्नेरधोमेढ्रात्प्रतिष्ठितम्। समाधौ परमं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् ॥
trikoṇaṃ tatpuraṃ vahneradhomeḍhrātpratiṣṭhitam। samādhau paramaṃ jyotiranantaṃ viśvatomukham ॥
तस्मिन्दृष्टे महायोगे यातायातो न विद्यते । स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयः ।।
tasmindṛṣṭe mahāyoge yātāyāto na vidyate । svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayaḥ ।।
स्वाधिष्ठाना श्रयादस्मान्मेढ्रमेवाभिधीयते । तन्तुना मणिवत्प्रोतो योऽत्र कन्दः सुषुम्नया ॥
svādhiṣṭhānā śrayādasmānmeḍhramevābhidhīyate । tantunā maṇivatproto yo'tra kandaḥ suṣumnayā ॥
तन्नाभिमण्डले चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् । द्वादशारे महाचक्रे पुण्यपापविवर्जिते ॥
tannābhimaṇḍale cakraṃ procyate maṇipūrakam । dvādaśāre mahācakre puṇyapāpavivarjite ॥
तावज्जीवो भ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति। ऊर्ध्वं मेढ्रादधो नाभेः कन्दे योनिः खगाण्डवत्॥
tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati। ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kande yoniḥ khagāṇḍavat॥
तत्र नाडयः समुत्पन्नाः सहस्त्राणां द्विसप्ततिः । तेषु नाडीसहस्त्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृता ॥
tatra nāḍayaḥ samutpannāḥ sahastrāṇāṃ dvisaptatiḥ । teṣu nāḍīsahastreṣu dvisaptatirudāhṛtā ॥
प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तासु दश स्मृताः । इडा च पिङ्गला चैव सुषम्ना च तृतीयगा॥
pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastāsu daśa smṛtāḥ । iḍā ca piṅgalā caiva suṣamnā ca tṛtīyagā॥
गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी। अलम्बुसा कुहूशचैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ॥
gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī। alambusā kuhūśacaiva śaṅkhinī daśamī smṛtā ॥
एतन्नाडीमहाचक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा । इडा वामे स्थिता भागे दक्षिणे पिङ्गला स्थिता ॥
etannāḍīmahācakraṃ jñātavyaṃ yogibhiḥ sadā । iḍā vāme sthitā bhāge dakṣiṇe piṅgalā sthitā ॥
सुषुम्ना मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि। दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे॥
suṣumnā madhyadeśe tu gāndhārī vāmacakṣuṣi। dakṣiṇe hastijihvā ca pūṣā karṇe ca dakṣiṇe॥
यशस्विनी वामकर्णे चानने चाप्यलम्बुसा। कुहूश्च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने तु शङ्खिनी ॥
yaśasvinī vāmakarṇe cānane cāpyalambusā। kuhūśca liṅgadeśe tu mūlasthāne tu śaṅkhinī ॥
एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ते नाडयः क्रमात् । इडापिङ्गलासौषुम्नाः प्राणमार्गे च संस्थिताः ॥
evaṃ dvāraṃ samāśritya tiṣṭhante nāḍayaḥ kramāt । iḍāpiṅgalāsauṣumnāḥ prāṇamārge ca saṃsthitāḥ ॥
सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः । प्राणापानसमानाख्या व्यानोदानौ च वायवः ॥
satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ । prāṇāpānasamānākhyā vyānodānau ca vāyavaḥ ॥
नागः कूर्मोऽथ कृकरो देवदत्तो धनंजयः । हृदि प्राणः स्थितो नित्यमपानो गुदमण्डले ॥
nāgaḥ kūrmo'tha kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ । hṛdi prāṇaḥ sthito nityamapāno gudamaṇḍale ॥
समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः । व्यानः सर्वशरीरे तु प्रधानाः पञ्च वायवः ॥
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ । vyānaḥ sarvaśarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ ॥
उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तथा। कुकरः क्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane tathā। kukaraḥ kṣutkaro jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe ॥
न जहाति मृतं वापि सर्वव्यापी धनंजयः। एते नाडीषु सर्वासु भ्रमन्ते जीवजन्तवः ॥
na jahāti mṛtaṃ vāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ। ete nāḍīṣu sarvāsu bhramante jīvajantavaḥ ॥
आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथा चलति कन्दुकः । प्राणापानसमाक्षिप्तस्तथा जीवो न तिष्ठति ॥
ākṣipto bhujadaṇḍena yathā calati kandukaḥ । prāṇāpānasamākṣiptastathā jīvo na tiṣṭhati ॥
प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गच्छति। वामदक्षिणमार्गाभ्यां चञ्चलत्वान्न दृश्यते ॥
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca gacchati। vāmadakṣiṇamārgābhyāṃ cañcalatvānna dṛśyate ॥
रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यते पुनः। गुणबद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कर्षति ॥
rajjubaddho yathā śyeno gato'pyākṛṣyate punaḥ। guṇabaddhastathā jīvaḥ prāṇāpānena karṣati ॥
प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गच्छति। अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति । ऊर्वाध:संस्थितावेतौ यो जानाति स योगवित्॥
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca gacchati। apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇo'pānaṃ ca karṣati । ūrvādha:saṃsthitāvetau yo jānāti sa yogavit॥
हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः । हंसहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ । haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā ॥
षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्त्राण्येकविंशतिः । एतत्संख्यान्वितं मंत्रं जीवो जपति सर्वदा॥
ṣaṭśatāni divārātrau sahastrāṇyekaviṃśatiḥ । etatsaṃkhyānvitaṃ maṃtraṃ jīvo japati sarvadā॥
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा। अस्याः संकल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā। asyāḥ saṃkalpamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate ॥
अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः। अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥
anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ। anayā sadṛśaṃ jñānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ॥
कुण्डलिन्या समुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी। प्राणविद्या महाविद्या यस्तां वेत्ति स वेदवित्।।
kuṇḍalinyā samudbhūtā gāyatrī prāṇadhāriṇī। prāṇavidyā mahāvidyā yastāṃ vetti sa vedavit।।
कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः । ब्रह्मद्वारमुखं नित्यं मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ॥
kandordhve kuṇḍalīśaktiraṣṭadhā kuṇḍalākṛtiḥ । brahmadvāramukhaṃ nityaṃ mukhenācchādya tiṣṭhati ॥
येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मद्वारं मनोमयम् । मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥
yena dvāreṇa gantavyaṃ brahmadvāraṃ manomayam । mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī ॥
प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुता सह । सूचीवद्नात्रमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्नया ॥
prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha । sūcīvadnātramādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā ॥
उद्घाटयेत्कवाटं तु यथा कुञ्चिकया गृहम् । कुण्डलिन्यां तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत्॥
udghāṭayetkavāṭaṃ tu yathā kuñcikayā gṛham । kuṇḍalinyāṃ tathā yogī mokṣadvāraṃ prabhedayet॥
कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि संनिधाय चुबुकं ध्यानं च तच्चेष्टितम्। वारंवारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्चारयेत्पूरितं मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ॥
kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvā tu padmāsanaṃ gāḍhaṃ vakṣasi saṃnidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca tacceṣṭitam। vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayetpūritaṃ muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ ॥
अङ्गानां मर्दनं कृत्वा श्रमसंजातवारिणा । कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनमाचरेत् ॥
aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramasaṃjātavāriṇā । kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrabhojanamācaret ॥
ब्रह्मचारी मिताहारी योगी योगपरायणः । अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ।।
brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ । abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā ।।
सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः । भुञ्जते शिवसंप्रीत्या मिताहारी स उच्यते ॥
susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ । bhuñjate śivasaṃprītyā mitāhārī sa ucyate ॥
कन्दोर्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः। बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदा सदा ॥
kandorve kuṇḍalīśaktiraṣṭadhā kuṇḍalākṛtiḥ। bandhanāya ca mūḍhānāṃ yogināṃ mokṣadā sadā ॥
महामुद्रा नभोमुद्रा ओड्याणंच जलन्धरम्। मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी मुक्तिभाजनम्॥
mahāmudrā nabhomudrā oḍyāṇaṃca jalandharam। mūlabandhaṃ ca yo vetti sa yogī muktibhājanam॥
पार्ष्णिघातेन संपीड्य योनिमाकुञ्चयेदृढम् । अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धो विधीयते ॥
pārṣṇighātena saṃpīḍya yonimākuñcayedṛḍham । apānamūrdhvamākṛṣya mūlabandho vidhīyate ॥
अपानप्राणयोरैक्यं क्षयान्मूत्रपुरीषयोः । युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥
apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayānmūtrapurīṣayoḥ । yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt ॥
ओडयाणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः । ओड्डियाणं तदेव स्यान्मृत्युमातङ्गकेसरी ॥
oḍayāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ । oḍḍiyāṇaṃ tadeva syānmṛtyumātaṅgakesarī ॥
उदरात्पश्चिमं ताणमधोनाभेर्निगद्यते । ओड्याणमुदरे बन्धस्तत्र बन्धो विधीयते ॥
udarātpaścimaṃ tāṇamadhonābhernigadyate । oḍyāṇamudare bandhastatra bandho vidhīyate ॥
बध्नाति हि शिरोजातमधोगामि नभोजलम् । ततो जालन्धरो बन्धः कष्टदुःखौघनाशनः॥
badhnāti hi śirojātamadhogāmi nabhojalam । tato jālandharo bandhaḥ kaṣṭaduḥkhaughanāśanaḥ॥
जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति ॥
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe । na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati ॥
कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ।।
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā । bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī ।।
न रोगो मरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा। न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्॥
na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā। na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm॥
पीड्यते नच रोगेण लिप्यते न स कर्मभिः । वाध्यते न च केनापि यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्॥
pīḍyate naca rogeṇa lipyate na sa karmabhiḥ । vādhyate na ca kenāpi yo mudrāṃ vetti khecarīm॥
चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे यतः । तेनेयं खेचरी मुद्रा सर्वसिद्धनमस्कृता॥
cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe yataḥ । teneyaṃ khecarī mudrā sarvasiddhanamaskṛtā॥
बिन्दुमूलशरीराणि शिरास्तत्र प्रतिष्ठिताः। भावयन्ती शरीराणि आपादतलमस्तकम्॥
bindumūlaśarīrāṇi śirāstatra pratiṣṭhitāḥ। bhāvayantī śarīrāṇi āpādatalamastakam॥
खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः । न तस्य क्षीयते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ॥
khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ । na tasya kṣīyate binduḥ kāminyāliṅgitasya ca ॥
यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः । यावद्बद्धा नभोमुद्रा तावद्बिन्दर्न गच्छति ।।
yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ । yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindarna gacchati ।।
ज्वलितोऽपि यथा बिन्दुः संप्राप्तश्च हुताशनम्। व्रजत्यूर्ध्वं गतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्रया ।।
jvalito'pi yathā binduḥ saṃprāptaśca hutāśanam। vrajatyūrdhvaṃ gataḥ śaktyā niruddho yonimudrayā ।।
स पुनर्द्विविधो बिन्दुः पाण्डरो लोहितस्तथा । पाण्डरं शुक्लमित्याहुर्लोहिताख्यं महारजः ।।
sa punardvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā । pāṇḍaraṃ śuklamityāhurlohitākhyaṃ mahārajaḥ ।।
सिन्दूरव्रातसंकाशं रविस्थानस्थितं रजः । शशिस्थानस्थितं शुक्लं तयोरैक्यं सुदुर्लभम् ॥
sindūravrātasaṃkāśaṃ ravisthānasthitaṃ rajaḥ । śaśisthānasthitaṃ śuklaṃ tayoraikyaṃ sudurlabham ॥
बिन्दुर्ब्रह्मा रजः शक्तिर्बिन्दुरिन्दू रजो रविः । उभयोः सङ्गमादेव प्राप्यते परमं पदम् ॥
bindurbrahmā rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ । ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ padam ॥
वायुना शक्तिचालेन प्रेरितं च यथा रजः । याति बिन्दुः सदैकत्वं भवेदिव्ययपुस्तदा ॥
vāyunā śakticālena preritaṃ ca yathā rajaḥ । yāti binduḥ sadaikatvaṃ bhavedivyayapustadā ॥
शुक्लं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण संगतम्। तयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित्॥
śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryeṇa saṃgatam। tayoḥ samarasaikatvaṃ yo jānāti sa yogavit॥
शोधनं नाडिजालस्य चालनं चन्द्रसूर्ययोः । रसानां शोषणं चैव महामुद्राभिधीयते ॥
śodhanaṃ nāḍijālasya cālanaṃ candrasūryayoḥ । rasānāṃ śoṣaṇaṃ caiva mahāmudrābhidhīyate ॥
वक्षोन्यस्तहनुः प्रपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ् घ्रिणा हस्ताभ्यामनुधारयन्प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम्। आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बध्वा शनै रेचयेत्सेयं व्याधिविनाशिनी सुमहती मुद्रा नृणां कथ्यते ॥
vakṣonyastahanuḥ prapīḍya suciraṃ yoniṃ ca vāmāṅ ghriṇā hastābhyāmanudhārayanprasaritaṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam। āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanai recayetseyaṃ vyādhivināśinī sumahatī mudrā nṛṇāṃ kathyate ॥
चन्द्रांशेन समभ्यस्य सूर्यांशेनाभ्यसेत्पुनः या तुल्या तु भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥
candrāṃśena samabhyasya sūryāṃśenābhyasetpunaḥ yā tulyā tu bhavetsaṃkhyā tato mudrāṃ visarjayet ॥
नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः । अतिभुक्तं विषं घोरं पीयूषमिव जीर्यते ॥
nahi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ । atibhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣamiva jīryate ॥
क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः । तस्य रोगाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् ॥
kṣayakuṣṭhagudāvartagulmājīrṇapurogamāḥ । tasya rogāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset ॥
कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरी नृणाम्। गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥
kathiteyaṃ mahāmudrā mahāsiddhikarī nṛṇām। gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit ॥
पद्मासनं समारुह्य समकायशिरोधरः । नासाग्रदृष्टिरेकान्ते जपेदोंकारमव्ययम् ॥
padmāsanaṃ samāruhya samakāyaśirodharaḥ । nāsāgradṛṣṭirekānte japedoṃkāramavyayam ॥
ॐ नित्यं शुद्धं बुद्धं निर्विकल्पं निरञ्जनं निराख्यातमनादिनिधनमेकं तुरीयं यद्भूतं भवद्भविष्यत् परिवर्तमानं सर्वदाऽनवच्छिन्नं परं ब्रह्म तस्माज्जाता परा शक्तिः स्वयंज्योतिरा-त्मिका। आत्मन आकाशः संभूतः। आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः। अद्भयः पृथिवी। एतेषां पञ्चभूतानां पतयः पञ्च सदाशिवेश्वररुद्रविष्णुब्रह्माणश्चेति। तेषां ब्रह्मविष्णुरुद्राश्चोत्पत्ति-स्थितिलयकर्तारः। राजसो ब्रह्मा सात्त्विको विष्णुस्तामसो रुद्र इति एते त्रयो गुणयुक्ताः। ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव। धाता च सृष्टौ विष्णुश्च स्थितौ रुद्रश्च नाशे भोगाय चेन्द्रः प्रथमजा बभूवुः। एतेषां ब्रह्मणो लोका देवतिर्यङ्नरस्थावराश्च जायन्ते । तेषां मनुष्यादीनां पञ्चभूतसम-वायः शरीरम्। ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिचित्ताहंकारैः स्थूलकल्पितैः सोऽपि स्थूलप्रकृतिरित्युच्यते। ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिभिश्च सूक्ष्मस्थोऽपि लिङ्गमेवेत्युच्यते। गुणत्रययुक्तं कारणम्। सर्वेषामेवं त्रीणि शरीराणि वर्तन्ते । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाश्चेत्यवस्थाश्चतस्त्रः तासामवस्थानामधिपतयश्चत्वारः पुरुषा विश्वतैजस-प्राज्ञात्मानश्चेति। विश्वो हि स्थूलभुङ्नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक्तथा प्राज्ञः सर्वसा-क्षीत्यतः परः ॥
oṃ nityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ nirvikalpaṃ nirañjanaṃ nirākhyātamanādinidhanamekaṃ turīyaṃ yadbhūtaṃ bhavadbhaviṣyat parivartamānaṃ sarvadā'navacchinnaṃ paraṃ brahma tasmājjātā parā śaktiḥ svayaṃjyotirā-tmikā। ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ। ākāśādvāyuḥ । vāyoragniḥ । agnerāpaḥ। adbhayaḥ pṛthivī। eteṣāṃ pañcabhūtānāṃ patayaḥ pañca sadāśiveśvararudraviṣṇubrahmāṇaśceti। teṣāṃ brahmaviṣṇurudrāścotpatti-sthitilayakartāraḥ। rājaso brahmā sāttviko viṣṇustāmaso rudra iti ete trayo guṇayuktāḥ। brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva। dhātā ca sṛṣṭau viṣṇuśca sthitau rudraśca nāśe bhogāya cendraḥ prathamajā babhūvuḥ। eteṣāṃ brahmaṇo lokā devatiryaṅnarasthāvarāśca jāyante । teṣāṃ manuṣyādīnāṃ pañcabhūtasama-vāyaḥ śarīram। jñānakarmendriyairjñānaviṣayaiḥ prāṇādipañcavāyumanobuddhicittāhaṃkāraiḥ sthūlakalpitaiḥ so'pi sthūlaprakṛtirityucyate। jñānakarmendriyairjñānaviṣayaiḥ prāṇādipañcavāyumanobuddhibhiśca sūkṣmastho'pi liṅgamevetyucyate। guṇatrayayuktaṃ kāraṇam। sarveṣāmevaṃ trīṇi śarīrāṇi vartante । jāgratsvapnasuṣuptiturīyāścetyavasthāścatastraḥ tāsāmavasthānāmadhipatayaścatvāraḥ puruṣā viśvataijasa-prājñātmānaśceti। viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk । ānandabhuktathā prājñaḥ sarvasā-kṣītyataḥ paraḥ ॥
प्रणवः सर्वदा तिष्ठेत्सर्वजीवेषु भोगतः । अभिरामस्तु सर्वासु ह्यवस्थासु ह्यधोमुखः ॥
praṇavaḥ sarvadā tiṣṭhetsarvajīveṣu bhogataḥ । abhirāmastu sarvāsu hyavasthāsu hyadhomukhaḥ ॥
अकार उकारो मकारश्चेति त्रयो वर्णास्त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयो गुणास्त्रीण्यक्षराणि त्रयः स्वरा एवं प्रणवः प्रकाशते । अकारो जाग्रति नेत्रे वर्तते सर्वजन्तुषु । उकारः कण्ठतः स्वप्ने मकारो ह्यदि सुप्तितः ।।
akāra ukāro makāraśceti trayo varṇāstrayo vedāstrayo lokāstrayo guṇāstrīṇyakṣarāṇi trayaḥ svarā evaṃ praṇavaḥ prakāśate । akāro jāgrati netre vartate sarvajantuṣu । ukāraḥ kaṇṭhataḥ svapne makāro hyadi suptitaḥ ।।
विराड्विश्वः स्थूलश्चाकारः । हिरण्यगर्भस्तैजसः सूक्ष्मश्च उकारः । कारणाव्याकृतप्राज्ञश्च मकारः। अकारो राजसो रक्तो ब्रह्मा चेतन उच्यते । उकारः सात्त्विकः शुक्लो विष्णुरित्यभिधीयते ॥
virāḍviśvaḥ sthūlaścākāraḥ । hiraṇyagarbhastaijasaḥ sūkṣmaśca ukāraḥ । kāraṇāvyākṛtaprājñaśca makāraḥ। akāro rājaso rakto brahmā cetana ucyate । ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo viṣṇurityabhidhīyate ॥
मकारस्तामसः कृष्णो रुद्रश्चेति तथोच्यते । प्रणवात्प्रभवो ब्रह्मा प्रणवात्प्रभवो हरिः ।।
makārastāmasaḥ kṛṣṇo rudraśceti tathocyate । praṇavātprabhavo brahmā praṇavātprabhavo hariḥ ।।
प्रणवात्प्रभवो रुद्रः प्रणवो हि परो भवेत्। अकारे लीयते ब्रह्मा ह्युकारे लीयते हरिः ॥
praṇavātprabhavo rudraḥ praṇavo hi paro bhavet। akāre līyate brahmā hyukāre līyate hariḥ ॥
मकारे लीयते रुद्रः प्रणवो हि प्रकाशते। ज्ञानिनामूर्ध्वगो भूयादज्ञाने स्यादधोमुखः ॥
makāre līyate rudraḥ praṇavo hi prakāśate। jñānināmūrdhvago bhūyādajñāne syādadhomukhaḥ ॥
एवं वै प्रणवस्तिष्ठेद्यस्तं वेद स वेदवित् । अनाहतस्वरूपेण ज्ञानिनामूर्ध्वगो भवेत् ॥
evaṃ vai praṇavastiṣṭhedyastaṃ veda sa vedavit । anāhatasvarūpeṇa jñānināmūrdhvago bhavet ॥
तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् । प्रणवस्य ध्वनिस्तद्वत्तदग्रं ब्रह्म चोच्यते ॥
tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat । praṇavasya dhvanistadvattadagraṃ brahma cocyate ॥
ज्योतिर्मयं तदग्रं स्यादवाच्यं बुद्धिसूक्ष्मतः । ददृशुर्ये महात्मानो यस्तं वेद स वेदवित्॥
jyotirmayaṃ tadagraṃ syādavācyaṃ buddhisūkṣmataḥ । dadṛśurye mahātmāno yastaṃ veda sa vedavit॥
जाग्रनेत्रद्वयोर्मध्ये हंस एव प्रकाशते । सकारः खेचरी प्रोक्तस्त्वंपदं चेति निश्चितम् ॥
jāgranetradvayormadhye haṃsa eva prakāśate । sakāraḥ khecarī proktastvaṃpadaṃ ceti niścitam ॥
हकारः परमेशः स्यात्तत्पदं चेति निश्चितम् । सकारो ध्यायते जन्तुर्हकारो हि भवेदध्रुवम्॥
hakāraḥ parameśaḥ syāttatpadaṃ ceti niścitam । sakāro dhyāyate janturhakāro hi bhavedadhruvam॥
इन्द्रियैर्वध्यते जीव आत्मा चैव न बध्यते । ममत्वेन भवेज्जीवो निर्ममत्वेन केवलः ॥
indriyairvadhyate jīva ātmā caiva na badhyate । mamatvena bhavejjīvo nirmamatvena kevalaḥ ॥
भूर्भुवः स्वरिमे लोकाः सोमसूर्याग्निदेवताः । यस्य मात्रासु तिष्ठन्ति तत्परं ज्योतिरोमिति ॥
bhūrbhuvaḥ svarime lokāḥ somasūryāgnidevatāḥ । yasya mātrāsu tiṣṭhanti tatparaṃ jyotiromiti ॥
क्रिया इच्छा तथा ज्ञानं ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी । त्रिधा मात्रास्थितिर्यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति ॥
kriyā icchā tathā jñānaṃ brāhmī raudrī ca vaiṣṇavī । tridhā mātrāsthitiryatra tatparaṃ jyotiromiti ॥
वचसा तज्जपेन्नित्यं वपुषा तत्समध्यसेत् । मनसा तज्जपेन्नित्यं तत्परं ज्योतिरोमिति ॥
vacasā tajjapennityaṃ vapuṣā tatsamadhyaset । manasā tajjapennityaṃ tatparaṃ jyotiromiti ॥
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि यो जपेत्प्रणवं सदा। न स लिष्यति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥
śucirvāpyaśucirvāpi yo japetpraṇavaṃ sadā। na sa liṣyati pāpena padmapatramivāmbhasā॥
चले वाते चलो बिन्दुर्निश्चले निश्चलो भवेत्। योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत।।
cale vāte calo bindurniścale niścalo bhavet। yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayeta।।
यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवोन मुञ्चति । मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायु निरुन्धयेत्॥
yāvadvāyuḥ sthito dehe tāvajjīvona muñcati । maraṇaṃ tasya niṣkrāntistato vāyu nirundhayet॥
यावद्बद्धो मरुत् देहे तावज्जीवो न मुञ्चति । यावद्दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः ॥
yāvadbaddho marut dehe tāvajjīvo na muñcati । yāvaddṛṣṭirbhruvormadhye tāvatkālabhayaṃ kutaḥ ॥
अल्पकालभयाद्ब्रह्मा प्राणायामपरो भवेत्। योगिनो मुनयश्चैव ततः प्राणान्निरोधयेत् ॥
alpakālabhayādbrahmā prāṇāyāmaparo bhavet। yogino munayaścaiva tataḥ prāṇānnirodhayet ॥
षड्विंशदङ्गुलिर्हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः। वामदक्षिणमार्गेण प्राणायामो विधीयते ॥
ṣaḍviṃśadaṅgulirhaṃsaḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ। vāmadakṣiṇamārgeṇa prāṇāyāmo vidhīyate ॥
शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्कं मलाकुलम् । तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणक्षमः ॥
śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakkaṃ malākulam । tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇakṣamaḥ ॥
बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्। थारयेद्वा यथाशक्त्या भूयः सूर्येण रेचयेत्।।
baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet। thārayedvā yathāśaktyā bhūyaḥ sūryeṇa recayet।।
अमृतोदधिसंकाशं गोक्षीरधवलोपमम्। ध्यात्वा चन्द्रमसं बिम्बं प्राणायामे सुखी भवेत्॥
amṛtodadhisaṃkāśaṃ gokṣīradhavalopamam। dhyātvā candramasaṃ bimbaṃ prāṇāyāme sukhī bhavet॥
स्फुरत्प्रज्वलसंज्वालापूज्यमादित्यमण्डलम्। ध्यात्वा ह्यदि स्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत्।।
sphuratprajvalasaṃjvālāpūjyamādityamaṇḍalam। dhyātvā hyadi sthitaṃ yogī prāṇāyāme sukhī bhavet।।
प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत्पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बद्धवा त्यजेद्वामया। सूर्याचन्द्रमसोरनेन विधिना बिन्दुद्वयं ध्यायतः शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनो मासद्वयादूर्ध्वतः ॥
prāṇaṃ cediḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo'nyathā recayetpītvā piṅgalayā samīraṇamatho baddhavā tyajedvāmayā। sūryācandramasoranena vidhinā bindudvayaṃ dhyāyataḥ śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamino māsadvayādūrdhvataḥ ॥
यथेष्टधारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्। नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥
yatheṣṭadhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam। nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt ॥
प्राणो देहस्थितो यावदपानं तु निरुन्धयेत्। एकश्वासमयी मात्रा ऊर्ध्वाधो गगने गतिः ।।
prāṇo dehasthito yāvadapānaṃ tu nirundhayet। ekaśvāsamayī mātrā ūrdhvādho gagane gatiḥ ।।
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्रणवात्मकः। प्राणायामो भवेदेवं मात्राद्वादशसंयुतः ॥
recakaḥ pūrakaścaiva kumbhakaḥ praṇavātmakaḥ। prāṇāyāmo bhavedevaṃ mātrādvādaśasaṃyutaḥ ॥
मात्राद्वादशसंयुक्तौ दिवाकरनिशाकरौ। दोषजालमबध्रन्तौ ज्ञातव्यौ योगिभिः सदा ।।
mātrādvādaśasaṃyuktau divākaraniśākarau। doṣajālamabadhrantau jñātavyau yogibhiḥ sadā ।।
पूरकं द्वादशं कुर्यात्कुम्भकं षोडशं भवेत् । रेचकं दश चोंकारः प्राणायामः स उच्यते ॥
pūrakaṃ dvādaśaṃ kuryātkumbhakaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet । recakaṃ daśa coṃkāraḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate ॥
अधमे द्वादश मात्रा मध्यमे द्विगुणा मता। उत्तमे त्रिगुणा प्रोक्ता प्राणायामस्य निर्णयः ॥
adhame dvādaśa mātrā madhyame dviguṇā matā। uttame triguṇā proktā prāṇāyāmasya nirṇayaḥ ॥
अधमे स्वेदजननं कम्पो भवति मध्यमे। उत्तमे स्थानमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत् ॥
adhame svedajananaṃ kampo bhavati madhyame। uttame sthānamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet ॥
बद्धपद्मासनो योगी नमस्कृत्य गुरु शिवम्। नासाग्रदृष्टिरेकाकी प्राणायाम समभ्यसेत् ॥
baddhapadmāsano yogī namaskṛtya guru śivam। nāsāgradṛṣṭirekākī prāṇāyāma samabhyaset ॥
द्वाराणां नव संनिरूध्य मरुतं बध्वा दृढ धारणां नीत्वा कालमपानवह्निसहितं शक्त्या समं चालितम्। आत्मध्यानयुतस्त्वनेन विधिना विन्यस्य मूर्ध्नि स्थिरं यावत्तिष्ठति तावदेव महतां सङ्गो न संस्तूयते ।।
dvārāṇāṃ nava saṃnirūdhya marutaṃ badhvā dṛḍha dhāraṇāṃ nītvā kālamapānavahnisahitaṃ śaktyā samaṃ cālitam। ātmadhyānayutastvanena vidhinā vinyasya mūrdhni sthiraṃ yāvattiṣṭhati tāvadeva mahatāṃ saṅgo na saṃstūyate ।।
प्राणायामो भवेदेवं पातकेन्धनपावकः। भवोदधिमहासेतुः प्रोच्यते योगिभिः सदा॥
prāṇāyāmo bhavedevaṃ pātakendhanapāvakaḥ। bhavodadhimahāsetuḥ procyate yogibhiḥ sadā॥
आसनेन रुजं हन्ति प्राणायामेन पातकम्। विकारं मानसं योगी प्रत्याहारेण मुञ्चति ॥
āsanena rujaṃ hanti prāṇāyāmena pātakam। vikāraṃ mānasaṃ yogī pratyāhāreṇa muñcati ॥
धारणाभिर्मनोधैर्यं याति चैतन्यमद्भुतम्। समाधौ मोक्षमाप्नोति त्यक्त्वा कर्म शुभाशुभम् ॥
dhāraṇābhirmanodhairyaṃ yāti caitanyamadbhutam। samādhau mokṣamāpnoti tyaktvā karma śubhāśubham ॥
प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः प्रत्याहारद्विषट्केन जायते धारणा शुभा॥
prāṇāyāmadviṣaṭkena pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ pratyāhāradviṣaṭkena jāyate dhāraṇā śubhā॥
धारणा द्वादश प्रोक्तं ध्यानं योगविशारदैः। ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते ॥
dhāraṇā dvādaśa proktaṃ dhyānaṃ yogaviśāradaiḥ। dhyānadvādaśakenaiva samādhirabhidhīyate ॥
यत्समाधौ परंज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकर्म यातायातो न विद्यते ॥
yatsamādhau paraṃjyotiranantaṃ viśvatomukham । tasmindṛṣṭe kriyākarma yātāyāto na vidyate ॥
संबद्धासनमेढ्रमङिघ्रयुगलं कर्णाक्षिनासापुटद्वाराद्यङ्गुलिभिर्नियम्य पवनं वक्त्रेण वा पूरितम्। बध्वा वक्षसि बह्वपानसहितं मूर्ध्नि स्थिरं धारयेदेवं याति विशेषतत्त्वसमतां योगीश्वरास्तन्मनाः ॥
saṃbaddhāsanameḍhramaṅighrayugalaṃ karṇākṣināsāpuṭadvārādyaṅgulibhirniyamya pavanaṃ vaktreṇa vā pūritam। badhvā vakṣasi bahvapānasahitaṃ mūrdhni sthiraṃ dhārayedevaṃ yāti viśeṣatattvasamatāṃ yogīśvarāstanmanāḥ ॥
गगनं पवने प्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान्। घण्टादीनां प्रवाद्यानां नादसिद्धिरुदीरिता ॥
gaganaṃ pavane prāpte dhvanirutpadyate mahān। ghaṇṭādīnāṃ pravādyānāṃ nādasiddhirudīritā ॥
प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत्। प्राणायामवियुक्तेभ्यः सर्वरोगसमुद्भवः ॥
prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet। prāṇāyāmaviyuktebhyaḥ sarvarogasamudbhavaḥ ॥
हिक्का कासस्तथा श्वासः शिरःकर्णाक्षिवेदनाः। भवन्ति विविधा रोगाः पवनव्यत्ययक्रमात्॥
hikkā kāsastathā śvāsaḥ śiraḥkarṇākṣivedanāḥ। bhavanti vividhā rogāḥ pavanavyatyayakramāt॥
यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः। तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम्॥
yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ। tathaiva sevito vāyuranyathā hanti sādhakam॥
युक्तंयुक्तं त्यजेद्वायु युक्तंयुक्तं प्रपूरयेत् । युक्तंयुक्तं प्रबध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
yuktaṃyuktaṃ tyajedvāyu yuktaṃyuktaṃ prapūrayet । yuktaṃyuktaṃ prabadhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt ॥
चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथाक्रमम् । तत्प्रत्याहरणं तेषां प्रत्याहारः स उच्यते ॥
caratāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayeṣu yathākramam । tatpratyāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ sa ucyate ॥
यथा तृतीयकाले तु रविः प्रत्याहरेत्प्रभाम्। तृतीयाङ्गस्थितो योगी विकारं मानसं हरेत् ॥ इत्युपनिषत् ॥
yathā tṛtīyakāle tu raviḥ pratyāharetprabhām। tṛtīyāṅgasthito yogī vikāraṃ mānasaṃ haret ॥ ityupaniṣat ॥
