Yogakundalini Upanishad

हेतुद्वयं हि चित्तस्य वासना च समीरणः । तयोर्विनष्ट एकस्मिस्तद्वावपि विनश्यतः ॥

hetudvayaṃ hi cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ । tayorvinaṣṭa ekasmistadvāvapi vinaśyataḥ ॥

तयोरादौ समीरस्य जयं कुर्यान्नरः सदा। मिताहारश्चासनं च शक्तिचालस्तृतीयकः ॥

tayorādau samīrasya jayaṃ kuryānnaraḥ sadā। mitāhāraścāsanaṃ ca śakticālastṛtīyakaḥ ॥

एतेषां लक्षणं वक्ष्ये शृणु गौतम सादरम् । सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः ॥

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śṛṇu gautama sādaram । susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ ॥

भुज्यते शिवसंप्रीत्यै मिताहारः स उच्यते। आसनं द्विविधं प्रोक्तं पद्म वज्रासनं तथा॥

bhujyate śivasaṃprītyai mitāhāraḥ sa ucyate। āsanaṃ dvividhaṃ proktaṃ padma vajrāsanaṃ tathā॥

ऊर्वोपरि चेद्धत्ते उभे पादतले यथा । पद्मासनं भवेदेतत्सर्वपापप्रणाशनम्॥

ūrvopari ceddhatte ubhe pādatale yathā । padmāsanaṃ bhavedetatsarvapāpapraṇāśanam॥

वामाङिघ्रमूलकन्दाधो ह्यन्यं तदुपरि क्षिपेत् । समग्रीवशिर:कायो वज्रासनमितीरितम्॥

vāmāṅighramūlakandādho hyanyaṃ tadupari kṣipet । samagrīvaśira:kāyo vajrāsanamitīritam॥

कुण्डल्येव भवेच्छक्तिस्तां तु संचालयेद्बुधः । स्वस्थानादाभ्रुवोर्मध्यं शक्तिचालनमुच्यते ॥

kuṇḍalyeva bhavecchaktistāṃ tu saṃcālayedbudhaḥ । svasthānādābhruvormadhyaṃ śakticālanamucyate ॥

तत्साधने द्वयं मुख्यं सरस्वत्यास्तु चालनम्। प्राणरोधमथाभ्यासादृज्वी कुण्डलिनी भवेत्।।

tatsādhane dvayaṃ mukhyaṃ sarasvatyāstu cālanam। prāṇarodhamathābhyāsādṛjvī kuṇḍalinī bhavet।।

तयोरादौ सरस्वत्याश्चालनं कथयामि ते। अरुन्धत्येव कथिता पुराविद्भिः सरस्वती ॥

tayorādau sarasvatyāścālanaṃ kathayāmi te। arundhatyeva kathitā purāvidbhiḥ sarasvatī ॥

यस्याः संचालनेनैव स्वयं चलति कुण्डली। इडायां वहति प्राणे बद्ध्वा पद्मासनं दृढम्॥

yasyāḥ saṃcālanenaiva svayaṃ calati kuṇḍalī। iḍāyāṃ vahati prāṇe baddhvā padmāsanaṃ dṛḍham॥

द्वादशाङ्गुलदैयं च अम्बरं चतुरङ्गुलम्। विस्तीर्य तेन तन्नाडी वेष्टयित्वा ततः सुधीः ॥

dvādaśāṅguladaiyaṃ ca ambaraṃ caturaṅgulam। vistīrya tena tannāḍī veṣṭayitvā tataḥ sudhīḥ ॥

अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां तु हस्ताभ्यां धारयेद्दढम्। स्वशक्त्या चालयेद्वामे दक्षिणेन पुनःपुनः ॥

aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ tu hastābhyāṃ dhārayeddaḍham। svaśaktyā cālayedvāme dakṣiṇena punaḥpunaḥ ॥

मुहूर्तद्वयपर्यन्तं निर्भयाच्यालयेत्सुधीः । ऊर्ध्वमाकर्षयेत्किंचित्सुषुम्नां कुण्डलीगताम्॥

muhūrtadvayaparyantaṃ nirbhayācyālayetsudhīḥ । ūrdhvamākarṣayetkiṃcitsuṣumnāṃ kuṇḍalīgatām॥

तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्नाया मुखं व्रजेत्। जहाति तस्मात्प्राणोऽयं सुषुम्नां व्रजति स्वतः ॥

tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumnāyā mukhaṃ vrajet। jahāti tasmātprāṇo'yaṃ suṣumnāṃ vrajati svataḥ ॥

तुन्दे तु ताणं कुर्याच्च कण्ठसंकोचने कृते । सरस्वत्याश्चालनेन वक्षससचोर्ध्वगो मरुत् ॥

tunde tu tāṇaṃ kuryācca kaṇṭhasaṃkocane kṛte । sarasvatyāścālanena vakṣasasacordhvago marut ॥

सूर्येण रेचयेद्वायु सरस्वत्यास्तु चालने। कण्ठसंकोचनं कृत्वा वक्षसश्चोर्ध्वगो मरुत्॥

sūryeṇa recayedvāyu sarasvatyāstu cālane। kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā vakṣasaścordhvago marut॥

तस्मात्संचालयेन्नित्यं शब्दगर्भां सरस्वतीम्। यस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते ॥

tasmātsaṃcālayennityaṃ śabdagarbhāṃ sarasvatīm। yasyāḥ saṃcālanenaiva yogī rogaiḥ pramucyate ॥

गुल्मं जलोदरः प्लीहा ये चान्ये तुन्दमध्यगा: सर्वे तु शक्तिचालेन रोगा नश्यन्ति निश्चयम्॥

gulmaṃ jalodaraḥ plīhā ye cānye tundamadhyagā: sarve tu śakticālena rogā naśyanti niścayam॥

प्राणरोधमथेदानीं प्रवक्ष्यामि समासतः। प्राणश्च देहगो वायुरायामः कुम्भकः स्मृतः ॥

prāṇarodhamathedānīṃ pravakṣyāmi samāsataḥ। prāṇaśca dehago vāyurāyāmaḥ kumbhakaḥ smṛtaḥ ॥

स एव द्विविध: प्रोक्तः सहितः केवलस्तथा। यावत्केवलसिद्धिः स्यात्तावत्सहितमभ्यसेत् ॥

sa eva dvividha: proktaḥ sahitaḥ kevalastathā। yāvatkevalasiddhiḥ syāttāvatsahitamabhyaset ॥

सूर्योज्जायी शीतली च भस्त्री चैव चतुर्थिका। भेदैरव समं कुम्भो यः स्यात्सहितकुम्भकः ।।

sūryojjāyī śītalī ca bhastrī caiva caturthikā। bhedairava samaṃ kumbho yaḥ syātsahitakumbhakaḥ ।।

पवित्रे निर्जने देशे शर्करादिविवर्जिते । धनुः प्रमाणपर्यन्ते शीताग्निजलवर्जिते ॥

pavitre nirjane deśe śarkarādivivarjite । dhanuḥ pramāṇaparyante śītāgnijalavarjite ॥

पवित्रे नात्युच्चनीचे हयासने सुखदे सुखे। बद्धपद्मासनं कृत्वा सरस्वत्यास्तु चालनम् ॥

pavitre nātyuccanīce hayāsane sukhade sukhe। baddhapadmāsanaṃ kṛtvā sarasvatyāstu cālanam ॥

दक्षनाड्या समाकृष्य बहिष्ठं पवनं शनैः । यथेष्टं पूरयेद्वायु रेचयेदिडया ततः ॥

dakṣanāḍyā samākṛṣya bahiṣṭhaṃ pavanaṃ śanaiḥ । yatheṣṭaṃ pūrayedvāyu recayediḍayā tataḥ ॥

कपालशोधने वापि रेचयेत्पवनं शनैः चतुष्कं वातदोषं तु कृमिदोष निहन्ति च ॥

kapālaśodhane vāpi recayetpavanaṃ śanaiḥ catuṣkaṃ vātadoṣaṃ tu kṛmidoṣa nihanti ca ॥

पुनः पुनरिदं कार्यं सूर्यभेदमुदाहृतम् । मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः ॥

punaḥ punaridaṃ kāryaṃ sūryabhedamudāhṛtam । mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyāmākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ ॥

यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि सस्वनम्। पूर्ववत्कुम्भयेत्प्राणं रेचयेदिडया ततः ॥

yathā lagati kaṇṭhāttu hṛdayāvadhi sasvanam। pūrvavatkumbhayetprāṇaṃ recayediḍayā tataḥ ॥

शीर्षोंदितानलहरं गलश्लेष्महरं परम् । सर्वरोगहरं पुण्यं देहानलविवर्धनम् ॥

śīrṣoṃditānalaharaṃ galaśleṣmaharaṃ param । sarvarogaharaṃ puṇyaṃ dehānalavivardhanam ॥

नाडीजलोदरं धातुगतदोषविनाशनम्। गच्छतस्तिष्ठतः कार्यमुज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम्॥

nāḍījalodaraṃ dhātugatadoṣavināśanam। gacchatastiṣṭhataḥ kāryamujjāyyākhyaṃ tu kumbhakam॥

जिह्वया वायुमाकृष्य पूर्ववत्कुम्भकादनु। शनैस्तु घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेदनिलं सुधीः ॥

jihvayā vāyumākṛṣya pūrvavatkumbhakādanu। śanaistu ghrāṇarandhrābhyāṃ recayedanilaṃ sudhīḥ ॥

गुल्मप्लीहादिकान्दोषान्क्षयं पित्तं ज्वरं तृषाम् । विषाणि शीतली नाम कुम्भकोऽयं निहन्ति च।

gulmaplīhādikāndoṣānkṣayaṃ pittaṃ jvaraṃ tṛṣām । viṣāṇi śītalī nāma kumbhako'yaṃ nihanti ca।

ततः पद्मासनं बद्ध्वा समग्रीवोदरः सुधीः । मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत्॥

tataḥ padmāsanaṃ baddhvā samagrīvodaraḥ sudhīḥ । mukhaṃ saṃyamya yatnena prāṇaṃ ghrāṇena recayet॥

यथा लगति कण्ठात्तु कपाले सस्वनं ततः । वेगेन पूरयेत् किंचिदृध्त्पद्मावधि मारुतम् ॥

yathā lagati kaṇṭhāttu kapāle sasvanaṃ tataḥ । vegena pūrayet kiṃcidṛdhtpadmāvadhi mārutam ॥

पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः । यथैव लोहकाराणां भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥

punarvirecayettadvatpūrayecca punaḥ punaḥ । yathaiva lohakārāṇāṃ bhastrā vegena cālyate ॥

तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत्पवनं शनैः । यथा श्रमो भवेद्देहे तथा सूर्येण पूरयेत् ॥

tathaiva svaśarīrasthaṃ cālayetpavanaṃ śanaiḥ । yathā śramo bhaveddehe tathā sūryeṇa pūrayet ॥

यथोदरं भवेत्पूर्ण पवनेन तथा लघु । धारयन्नासिकामध्यं तर्जनीभ्यां विना दृढम्॥

yathodaraṃ bhavetpūrṇa pavanena tathā laghu । dhārayannāsikāmadhyaṃ tarjanībhyāṃ vinā dṛḍham॥

कुम्भकं पूर्ववत्कृत्वा रेचयेदिडयानिलम्। कण्ठोत्थितानलहरं शरीराग्निविवर्धनम् ॥

kumbhakaṃ pūrvavatkṛtvā recayediḍayānilam। kaṇṭhotthitānalaharaṃ śarīrāgnivivardhanam ॥

कुण्डलीबोधकं पुण्यं पापघ्नं शुभदं सुखम्। ब्रह्मनाडीमुखान्तस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥

kuṇḍalībodhakaṃ puṇyaṃ pāpaghnaṃ śubhadaṃ sukham। brahmanāḍīmukhāntasthakaphādyargalanāśanam ॥

गुणत्रयसमुद्भूतग्रन्थित्रयविभेदकम् । विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्विदम्॥

guṇatrayasamudbhūtagranthitrayavibhedakam । viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tvidam॥

चतुर्णामपि भेदानां कुम्भके समुपस्थिते । बन्धत्रयमिदं कार्यं योगिभिर्वीतकल्मषैः ॥

caturṇāmapi bhedānāṃ kumbhake samupasthite । bandhatrayamidaṃ kāryaṃ yogibhirvītakalmaṣaiḥ ॥

प्रथमो मूलबन्धस्तु द्वितीयोड्डीयणाभिधः । जालन्धरस्तृतीयस्तु तेषां लक्षणमुच्यते ॥

prathamo mūlabandhastu dvitīyoḍḍīyaṇābhidhaḥ । jālandharastṛtīyastu teṣāṃ lakṣaṇamucyate ॥

अधोगतिमपानं वै ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् । आकुञ्चनेन तं प्राहुर्मूलबन्धोऽयमुच्यते ॥

adhogatimapānaṃ vai ūrdhvagaṃ kurute balāt । ākuñcanena taṃ prāhurmūlabandho'yamucyate ॥

अपाने चोर्ध्वगे याते संप्राप्ते वह्निमण्डले। ततोऽनलशिखा दीर्घा वर्धते वायुना हता।।

apāne cordhvage yāte saṃprāpte vahnimaṇḍale। tato'nalaśikhā dīrghā vardhate vāyunā hatā।।

ततो यातौ वह्न्यपानौ प्राणमुष्णस्वरूपकम् । तेनात्यन्तप्रदीप्तेन ज्वलनो देहजस्तथा ॥

tato yātau vahnyapānau prāṇamuṣṇasvarūpakam । tenātyantapradīptena jvalano dehajastathā ॥

तेन कुण्डलिनी सुप्ता संतप्ता संप्रबुध्यते । दण्डाहतभुजङ्गीव निःश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् ॥

tena kuṇḍalinī suptā saṃtaptā saṃprabudhyate । daṇḍāhatabhujaṅgīva niḥśvasya ṛjutāṃ vrajet ॥

बिलप्रवेशतो यत्र ब्रह्मनाड्यन्तरं व्रजेत् । तस्मान्नित्यं मूलबन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा ॥

bilapraveśato yatra brahmanāḍyantaraṃ vrajet । tasmānnityaṃ mūlabandhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā ॥

कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस्तूड्डियाणकः। बन्धो येन सुषुम्नायां प्राणस्तूड्डीयते यतः ॥

kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyāṇakaḥ। bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ ॥

तस्मादुड्डीयणाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः। सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेदढम्॥

tasmāduḍḍīyaṇākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ। sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayedaḍham॥

गुल्फदेशसमीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत् । पश्चिमं ताणमुदरे धारयेदये गले ॥

gulphadeśasamīpe ca kandaṃ tatra prapīḍayet । paścimaṃ tāṇamudare dhārayedaye gale ॥

शनैः शनैर्यदा प्राणस्तुन्दसन्धिं निगच्छति। तुन्ददोषं विनिर्धेय कर्तव्यं सततं शनैः ॥

śanaiḥ śanairyadā prāṇastundasandhiṃ nigacchati। tundadoṣaṃ vinirdheya kartavyaṃ satataṃ śanaiḥ ॥

पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः । कण्ठसंकोचरूपोऽसौ वायुमार्गनिरोधकः ॥

pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ । kaṇṭhasaṃkocarūpo'sau vāyumārganirodhakaḥ ॥

अधस्तात्कुञ्चनेनाशु कण्ठसंकोचने कृते । मध्ये पश्चिमताणेन स्यात्प्राणो ब्रह्मनाडिगः ॥

adhastātkuñcanenāśu kaṇṭhasaṃkocane kṛte । madhye paścimatāṇena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ ॥

पूर्वोक्तेन क्रमेणैव सम्यगासनमास्थितः । चालनं तु सरस्वत्याः कृत्वा प्राणं निरोधयेत् ॥

pūrvoktena krameṇaiva samyagāsanamāsthitaḥ । cālanaṃ tu sarasvatyāḥ kṛtvā prāṇaṃ nirodhayet ॥

प्रथमे दिवसे कार्यं कुम्भकानां चतुष्टयम्। प्रत्येकं दशसंख्याकं द्वितीये पञ्चभिस्तथा ॥

prathame divase kāryaṃ kumbhakānāṃ catuṣṭayam। pratyekaṃ daśasaṃkhyākaṃ dvitīye pañcabhistathā ॥

विंशत्यलं तृतीयेऽह्नि पञ्चवृद्ध्या दिनेदिने । कर्तव्यः कुम्भको नित्यं बन्धत्रयसमन्वितः ।।

viṃśatyalaṃ tṛtīye'hni pañcavṛddhyā dinedine । kartavyaḥ kumbhako nityaṃ bandhatrayasamanvitaḥ ।।

दिवा सुप्तिर्निशायां तु जागरादतिमैथुनात्। बहुसंक्रमणं नित्यं रोधान्मूत्रपुरीषयोः ॥

divā suptirniśāyāṃ tu jāgarādatimaithunāt। bahusaṃkramaṇaṃ nityaṃ rodhānmūtrapurīṣayoḥ ॥

विषमासनदोषाच्च प्रयासप्राणचिन्तनात्। शीघ्रमुत्पद्यते रोगः स्तम्भयेद्यदि संयमी ।।

viṣamāsanadoṣācca prayāsaprāṇacintanāt। śīghramutpadyate rogaḥ stambhayedyadi saṃyamī ।।

योगाभ्यासेन मे रोग उत्पन्न इति कथ्यते। ततोऽभ्यासं त्यजेदेवं प्रथमं विघ्नमुच्यते ॥

yogābhyāsena me roga utpanna iti kathyate। tato'bhyāsaṃ tyajedevaṃ prathamaṃ vighnamucyate ॥

द्वितीयं संशयाख्यं च तृतीयं च प्रमत्तता। आलस्याख्यं चतुर्थं च निद्रारूपं तु पञ्चमम्॥

dvitīyaṃ saṃśayākhyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pramattatā। ālasyākhyaṃ caturthaṃ ca nidrārūpaṃ tu pañcamam॥

षष्ठं तु विरतिर्भ्रान्तिः सप्तमं परिकीर्तितम् । विषयं चाष्टमं चैव अनाख्यं नवमं स्मृतम् ॥

ṣaṣṭhaṃ tu viratirbhrāntiḥ saptamaṃ parikīrtitam । viṣayaṃ cāṣṭamaṃ caiva anākhyaṃ navamaṃ smṛtam ॥

अलब्धिर्योगतत्त्वस्य दशमं प्रोच्यते बुधैः । इत्येतद्विघ्नदशकं विचारेण त्यजेद्बुधः ॥

alabdhiryogatattvasya daśamaṃ procyate budhaiḥ । ityetadvighnadaśakaṃ vicāreṇa tyajedbudhaḥ ॥

प्राणाभ्यासस्ततः कार्यों नित्यं सत्त्वस्थया धिया। सुषुम्ना लीयते चितं तथा वायुः प्रधावति ॥

prāṇābhyāsastataḥ kāryoṃ nityaṃ sattvasthayā dhiyā। suṣumnā līyate citaṃ tathā vāyuḥ pradhāvati ॥

शुष्के मले तु योगी च स्याद्गतिञ्जलिता ततः । अधोगतिमपानं वै ऊर्ध्वगं कुरुते बलात्॥

śuṣke male tu yogī ca syādgatiñjalitā tataḥ । adhogatimapānaṃ vai ūrdhvagaṃ kurute balāt॥

आकुच्चनेन तं प्राहुर्मूलबन्धोऽयमुच्यते । अपानश्चोर्ध्वगो भूत्वा वह्निना सह गच्छति ॥

ākuccanena taṃ prāhurmūlabandho'yamucyate । apānaścordhvago bhūtvā vahninā saha gacchati ॥

प्राणस्थानं ततो वह्निः प्राणापानौ च सत्वरम् । मिलित्वा कुण्डलीं याति प्रसुप्ता कुण्डलाकृतिः ॥

prāṇasthānaṃ tato vahniḥ prāṇāpānau ca satvaram । militvā kuṇḍalīṃ yāti prasuptā kuṇḍalākṛtiḥ ॥

तेनाग्निना च संतप्ता पवनेनैव चालिता। प्रसार्य स्वशरीरं तु सुषुम्ना वदनान्तरे।।

tenāgninā ca saṃtaptā pavanenaiva cālitā। prasārya svaśarīraṃ tu suṣumnā vadanāntare।।

ब्रह्मग्रन्थिं ततो भित्त्वा रजोगुणसमुद्भवम् । सुषुम्नावदने शीघ्रं विद्युल्लेखेव संस्फुरेत्॥

brahmagranthiṃ tato bhittvā rajoguṇasamudbhavam । suṣumnāvadane śīghraṃ vidyullekheva saṃsphuret॥

विष्णुग्रन्थिं प्रयात्युच्चैः सत्वरं ह्यदि संस्थिता । ऊर्ध्वं गच्छति यच्चान्ते रुद्रग्रन्थिं तदुद्भवम् ॥

viṣṇugranthiṃ prayātyuccaiḥ satvaraṃ hyadi saṃsthitā । ūrdhvaṃ gacchati yaccānte rudragranthiṃ tadudbhavam ॥

भ्रुवोर्मध्यं तु संभिद्य याति शीतांशुमण्डलम् । अनाहताख्यं यच्चक्रं दलैः षोडशभिर्युतम् ॥

bhruvormadhyaṃ tu saṃbhidya yāti śītāṃśumaṇḍalam । anāhatākhyaṃ yaccakraṃ dalaiḥ ṣoḍaśabhiryutam ॥

तत्र शीतांशुसंजातं द्रवं शोषयति स्वयम्। चलिते प्राणवेगेन रक्तं पित्तं रवेर्ग्रहात्॥

tatra śītāṃśusaṃjātaṃ dravaṃ śoṣayati svayam। calite prāṇavegena raktaṃ pittaṃ ravergrahāt॥

यातेन्दुचक्रं यत्रास्ते शुद्धश्लेष्मद्रवात्मकम् । तत्र सिक्तं ग्रसत्युष्णं कथं शीतस्वभावकम्॥

yātenducakraṃ yatrāste śuddhaśleṣmadravātmakam । tatra siktaṃ grasatyuṣṇaṃ kathaṃ śītasvabhāvakam॥

तथैव रभसा शुक्लं चन्द्ररूपं हि तप्यते । ऊर्ध्वं प्रवहति क्षुब्धा तदैवं भ्रमतेतराम्॥

tathaiva rabhasā śuklaṃ candrarūpaṃ hi tapyate । ūrdhvaṃ pravahati kṣubdhā tadaivaṃ bhramatetarām॥

तस्यास्वादवशाच्चित्तं बहिष्ठं विषयेषु यत्। तदेव परमं भुक्त्वा स्वस्थ: स्वात्मरतो युवा ॥

tasyāsvādavaśāccittaṃ bahiṣṭhaṃ viṣayeṣu yat। tadeva paramaṃ bhuktvā svastha: svātmarato yuvā ॥

प्रकृत्यष्टकरूपं च स्थानं गच्छति कुण्डली । क्रोडीकृत्य शिवं याति क्रोडीकृत्य विलीयते।।

prakṛtyaṣṭakarūpaṃ ca sthānaṃ gacchati kuṇḍalī । kroḍīkṛtya śivaṃ yāti kroḍīkṛtya vilīyate।।

इत्यधोर्ध्वरजः शुक्लं शिवे तदनु मारुतः । प्राणापानौ समौ याति सदा जातौ तथैव च ॥

ityadhordhvarajaḥ śuklaṃ śive tadanu mārutaḥ । prāṇāpānau samau yāti sadā jātau tathaiva ca ॥

भूतेऽल्पे चाप्यनल्पे वा वाचके त्वतिवर्धते । धावयत्यखिला वाता अग्निमूषाहिरण्यवत् ॥

bhūte'lpe cāpyanalpe vā vācake tvativardhate । dhāvayatyakhilā vātā agnimūṣāhiraṇyavat ॥

आधिभौतिकदेहं तु आधिदैविकविग्रहे। देहोऽतिविमलं याति चातिवाहिकतामियात् ॥

ādhibhautikadehaṃ tu ādhidaivikavigrahe। deho'tivimalaṃ yāti cātivāhikatāmiyāt ॥

जाड्यभावविनिर्मुक्तममलं चिन्मयात्मकम् । तस्यातिवाहिकं मुख्यं सर्वेषां तु मदात्मकम् ॥

jāḍyabhāvavinirmuktamamalaṃ cinmayātmakam । tasyātivāhikaṃ mukhyaṃ sarveṣāṃ tu madātmakam ॥

जायाभवविनिर्मुक्तिः कालरूपस्य विभ्रमः । इति तं स्वरूपा हि मती रज्जुभुजङ्गवत् ॥

jāyābhavavinirmuktiḥ kālarūpasya vibhramaḥ । iti taṃ svarūpā hi matī rajjubhujaṅgavat ॥

मृषैवोदेति सकलं मृधैव प्रविलीयते । रौप्यबुद्धिः शुक्तिकायां स्त्रीपुंसोर्भ्रमतो यथा॥

mṛṣaivodeti sakalaṃ mṛdhaiva pravilīyate । raupyabuddhiḥ śuktikāyāṃ strīpuṃsorbhramato yathā॥

पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं लिङ्गसूत्रात्मनोरपि। स्वापाव्याकृतयोरैक्यं स्वप्रकाशचिदात्मनोः ॥

piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ liṅgasūtrātmanorapi। svāpāvyākṛtayoraikyaṃ svaprakāśacidātmanoḥ ॥

शक्तिः कुण्डलिनी नाम बिसतन्तुनिभा शुभा। मूलकन्दं फणाग्रेण दृष्ट्वा कमलकन्दवत् ॥

śaktiḥ kuṇḍalinī nāma bisatantunibhā śubhā। mūlakandaṃ phaṇāgreṇa dṛṣṭvā kamalakandavat ॥

मुखेन पुच्छं संगृह्य ब्रह्मरन्ध्रसमन्विता । पद्मासनगतः स्वस्थो गुदमाकुञ्च्य साधकः ।।

mukhena pucchaṃ saṃgṛhya brahmarandhrasamanvitā । padmāsanagataḥ svastho gudamākuñcya sādhakaḥ ।।

वायुमूर्ध्वगतं कुर्वन्कुम्भकाविष्टमानसः । वाय्वाघातवशादग्निः स्वाधिष्ठानगतो ज्वलन्॥

vāyumūrdhvagataṃ kurvankumbhakāviṣṭamānasaḥ । vāyvāghātavaśādagniḥ svādhiṣṭhānagato jvalan॥

ज्वलनाघातपवनाघातैरुन्निद्रितोऽहिराट्। ब्रह्मग्रन्थिं ततो भित्त्वा विष्णुग्रन्थिं भिनत्त्यतः ॥

jvalanāghātapavanāghātairunnidrito'hirāṭ। brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyataḥ ॥

रुद्रग्रन्थिं च भित्त्वैव कमलानि भिनत्ति षट्। सहस्त्रकमले शक्तिः शिवेन सह मोदते ॥

rudragranthiṃ ca bhittvaiva kamalāni bhinatti ṣaṭ। sahastrakamale śaktiḥ śivena saha modate ॥

सैवावस्था परा ज्ञेया सैव निर्वृतिकारिणी॥

saivāvasthā parā jñeyā saiva nirvṛtikāriṇī॥

अथाहं संप्रवक्ष्यामि विद्यां खेचरिसंज्ञिकाम्। यथा विज्ञानवानस्या लोकेऽस्मिन्नजरोऽमरः।।

athāhaṃ saṃpravakṣyāmi vidyāṃ khecarisaṃjñikām। yathā vijñānavānasyā loke'sminnajaro'maraḥ।।

मृत्युव्याधिजराग्नस्तो दृष्ट्वा विद्यामिमां मुने । बुद्धिं दृढतरां कृत्वा खेचरीं तु समभ्यसेत् ॥

mṛtyuvyādhijarāgnasto dṛṣṭvā vidyāmimāṃ mune । buddhiṃ dṛḍhatarāṃ kṛtvā khecarīṃ tu samabhyaset ॥

जरामृत्युगदघ्नो यः खेचरीं वेत्ति भूतले । ग्रन्थतश्चार्थतश्चैव तदभ्यासप्रयोगतः ॥

jarāmṛtyugadaghno yaḥ khecarīṃ vetti bhūtale । granthataścārthataścaiva tadabhyāsaprayogataḥ ॥

तं मुने सर्वभावेन गुरुं मत्वा समाश्रयेत्। दुर्लभा खेचरी विद्या तदभ्यासोऽपि दुर्लभः ॥

taṃ mune sarvabhāvena guruṃ matvā samāśrayet। durlabhā khecarī vidyā tadabhyāso'pi durlabhaḥ ॥

अभ्यास मेलनं चैव युगपन्नैव सिध्यति । अभ्यासमात्रनिरता न विन्दन्ते ह मेलनम्॥

abhyāsa melanaṃ caiva yugapannaiva sidhyati । abhyāsamātraniratā na vindante ha melanam॥

अभ्यासं लभते ब्रह्मजन्मजन्मान्तरे क्वचित्। मेलनं तत्तु जन्मनां शतान्तेऽपि न लभ्यते ॥

abhyāsaṃ labhate brahmajanmajanmāntare kvacit। melanaṃ tattu janmanāṃ śatānte'pi na labhyate ॥

अभ्यास बहुजन्मान्ते कृत्वा तद्भावसाधितम्। मेलनं लभते कश्चिद्योगी जन्मान्तरे क्वचित् ॥

abhyāsa bahujanmānte kṛtvā tadbhāvasādhitam। melanaṃ labhate kaścidyogī janmāntare kvacit ॥

यदा तु मेलनं योगी लभते गुरुवक्त्रतः । तदा तत्सिद्धिमाप्नोति यदुक्ता शास्त्रसंततौ।।

yadā tu melanaṃ yogī labhate guruvaktrataḥ । tadā tatsiddhimāpnoti yaduktā śāstrasaṃtatau।।

ग्रन्थतश्चार्थतश्चैव मेलनं लभते यदा । तदा शिवत्वमाप्नोति निर्मुक्तः सर्वसंसृतेः ॥

granthataścārthataścaiva melanaṃ labhate yadā । tadā śivatvamāpnoti nirmuktaḥ sarvasaṃsṛteḥ ॥

शास्त्रं विनापि संबोद्धं गुरवोऽपि न शक्नुयुः । तस्मात्सुदुर्लभतरं लभ्यं शास्त्रमिदं मुने ॥

śāstraṃ vināpi saṃboddhaṃ guravo'pi na śaknuyuḥ । tasmātsudurlabhataraṃ labhyaṃ śāstramidaṃ mune ॥

यावन्न लभ्यते शास्त्रं तावद्गां पर्यटेद्यतिः । यदा संलभ्यते शास्त्रं तदा सिद्धिः करे स्थिता ।।

yāvanna labhyate śāstraṃ tāvadgāṃ paryaṭedyatiḥ । yadā saṃlabhyate śāstraṃ tadā siddhiḥ kare sthitā ।।

न शास्त्रेण विना सिद्धिर्दष्टा चैव जगत्त्रये। तस्मान्मेलनदातारं शास्त्रदातारमच्युतम्॥

na śāstreṇa vinā siddhirdaṣṭā caiva jagattraye। tasmānmelanadātāraṃ śāstradātāramacyutam॥

तदभ्यासप्रदातारं शिवं मत्वा समाश्रयेत् । लब्ध्वा शास्त्रमिदं मह्यमन्येषां न प्रकाशयेत्॥

tadabhyāsapradātāraṃ śivaṃ matvā samāśrayet । labdhvā śāstramidaṃ mahyamanyeṣāṃ na prakāśayet॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गोपनीयं विजानता । यत्रास्ते च गुरुर्ब्रह्मन्दिव्ययोगप्रदायकः ॥

tasmātsarvaprayatnena gopanīyaṃ vijānatā । yatrāste ca gururbrahmandivyayogapradāyakaḥ ॥

तत्र गत्वा च तेनोक्तविद्यां संगृह्य खेचरीम्। तेनोक्तः सम्यगभ्यासं कुर्यादादावतन्द्रितः ॥

tatra gatvā ca tenoktavidyāṃ saṃgṛhya khecarīm। tenoktaḥ samyagabhyāsaṃ kuryādādāvatandritaḥ ॥

अनया विद्यया योगी खेचरीसिद्धिभाग्भवेत्। खेचर्या खेचरी युञ्जन्खेचरीबीजपूरया ॥

anayā vidyayā yogī khecarīsiddhibhāgbhavet। khecaryā khecarī yuñjankhecarībījapūrayā ॥

खेचराधिपतिर्भूत्वा खेचरेषु सदा वसेत् । खेचरावसथं वह्निमम्बुमण्डलभूषितम् ॥

khecarādhipatirbhūtvā khecareṣu sadā vaset । khecarāvasathaṃ vahnimambumaṇḍalabhūṣitam ॥

आख्यातं खेचरीबीजं तेन योगः प्रसिध्यति । सोमांशनवकं वर्णं प्रतिलोमेन चोद्धरेत् ॥

ākhyātaṃ khecarībījaṃ tena yogaḥ prasidhyati । somāṃśanavakaṃ varṇaṃ pratilomena coddharet ॥

तस्मात् त्र्यंशकमाख्यातमक्षरं चन्द्ररूपकम् । तस्मादप्यष्टमं वर्णं विलोमेन परं मुने ॥

tasmāt tryaṃśakamākhyātamakṣaraṃ candrarūpakam । tasmādapyaṣṭamaṃ varṇaṃ vilomena paraṃ mune ॥

तथा तत्परमं विद्धि तदादिरपि पञ्चमी । इन्दोश्च बहुभिन्ने च कूटोऽयं परिकीर्तितः ॥

tathā tatparamaṃ viddhi tadādirapi pañcamī । indośca bahubhinne ca kūṭo'yaṃ parikīrtitaḥ ॥

गुरूपदेशलभ्यं च सर्वयोगप्रसिद्धिदम्। यत्तस्य देहजा माया निरुद्धकरणाश्रया॥

gurūpadeśalabhyaṃ ca sarvayogaprasiddhidam। yattasya dehajā māyā niruddhakaraṇāśrayā॥

स्वप्नेऽपि न लभेत्तस्य नित्यं द्वादशजप्यतः । य इमां पञ्च लक्षाणि जपेदपि सुयन्त्रितः ॥

svapne'pi na labhettasya nityaṃ dvādaśajapyataḥ । ya imāṃ pañca lakṣāṇi japedapi suyantritaḥ ॥

तस्य श्रीखेचरीसिद्धिः स्वयमेव प्रवर्तते । नश्यन्ति सर्वविघ्नानि प्रसीदन्ति च देवताः ॥

tasya śrīkhecarīsiddhiḥ svayameva pravartate । naśyanti sarvavighnāni prasīdanti ca devatāḥ ॥

वलीपलितनाशश्च भविष्यति न संशयः । एवं लब्ध्वा महाविद्यामभ्यासं कारयेत्ततः ॥

valīpalitanāśaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ । evaṃ labdhvā mahāvidyāmabhyāsaṃ kārayettataḥ ॥

अन्यथा क्लिश्यते ब्रह्मन्न सिद्धिः खेचरीपथे। यद्भ्यासविधौ विद्यां न लभेद्यः सुधामयीम् ॥

anyathā kliśyate brahmanna siddhiḥ khecarīpathe। yadbhyāsavidhau vidyāṃ na labhedyaḥ sudhāmayīm ॥

ततः संमेलकादौ च लब्ध्वा विद्यां सदा जपेत् । नान्यथा रहितो ब्रह्मन्न किंचित्सिद्धिभाग्भवेत्॥

tataḥ saṃmelakādau ca labdhvā vidyāṃ sadā japet । nānyathā rahito brahmanna kiṃcitsiddhibhāgbhavet॥

यदिदं लभ्यते शास्त्रं यदा विद्यां समाश्रयेत् । ततस्तदोदितां सिद्धिमाशु तां लभते मुनिः ।।

yadidaṃ labhyate śāstraṃ yadā vidyāṃ samāśrayet । tatastadoditāṃ siddhimāśu tāṃ labhate muniḥ ।।

तालुमूलं समुत्कृष्य सप्तवासरमात्मवित् । स्वगुरूक्तप्रकारेण मलं सर्वं विशोधयेत् ॥

tālumūlaṃ samutkṛṣya saptavāsaramātmavit । svagurūktaprakāreṇa malaṃ sarvaṃ viśodhayet ॥

स्त्रुहिपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्धनिर्मलम्। समादाय ततस्तेन रोममात्रं समुच्छिनेत्॥

struhipatranibhaṃ śastraṃ sutīkṣṇaṃ snigdhanirmalam। samādāya tatastena romamātraṃ samucchinet॥

हित्वा सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रकर्षयेत् । पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत्॥

hitvā saindhavapathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ prakarṣayet । punaḥ saptadine prāpte romamātraṃ samucchinet॥

एवं क्रमेण षाण्मासं नित्योद्युक्तः समाचरेत् । षाण्मासाद्रसनामूलं सिराबन्धं प्रणश्यति ॥

evaṃ krameṇa ṣāṇmāsaṃ nityodyuktaḥ samācaret । ṣāṇmāsādrasanāmūlaṃ sirābandhaṃ praṇaśyati ॥

अथ वागीश्वरीधाम शिरो वस्त्रेण वेष्टयेत्। शनैरुत्कर्षवेद्योगी कालवेलाविधानवित्॥

atha vāgīśvarīdhāma śiro vastreṇa veṣṭayet। śanairutkarṣavedyogī kālavelāvidhānavit॥

पुनः षाण्मासमात्रेण नित्यं संघर्षणान्मुने। भ्रुमध्यावधि चाप्येति तिर्यक्कर्णबिलायधि॥

punaḥ ṣāṇmāsamātreṇa nityaṃ saṃgharṣaṇānmune। bhrumadhyāvadhi cāpyeti tiryakkarṇabilāyadhi॥

अधश्च चुबुकं मूलं प्रयाति क्रमचारिता। पुनः संवत्सराणां तु तृतीयादेव लीलया ॥

adhaśca cubukaṃ mūlaṃ prayāti kramacāritā। punaḥ saṃvatsarāṇāṃ tu tṛtīyādeva līlayā ॥

केशान्तमूर्ध्वं क्रमति तिर्यक्शाखावधिर्मुने। अधस्तात्कण्ठकूपान्तं पुनर्वर्धत्रयेण तु॥

keśāntamūrdhvaṃ kramati tiryakśākhāvadhirmune। adhastātkaṇṭhakūpāntaṃ punarvardhatrayeṇa tu॥

ब्रह्मरन्ध्र समावृत्य तिष्ठेदेव न संशयः । तिर्यक् चूलितलं याति अधः कण्ठबिलावधिः ॥

brahmarandhra samāvṛtya tiṣṭhedeva na saṃśayaḥ । tiryak cūlitalaṃ yāti adhaḥ kaṇṭhabilāvadhiḥ ॥

शनैः शनैर्मस्तकाच्च महावज्रकपाटभित्। पूर्वं बीजयुता विद्या ह्याख्याता याऽतिदुर्लभा॥

śanaiḥ śanairmastakācca mahāvajrakapāṭabhit। pūrvaṃ bījayutā vidyā hyākhyātā yā'tidurlabhā॥

तस्याः षडङ्गं कुर्वीत तया षट्स्वरभिन्नया। कुर्यादेवं करन्यासं सर्वसिद्धयादिहेतवे ॥

tasyāḥ ṣaḍaṅgaṃ kurvīta tayā ṣaṭsvarabhinnayā। kuryādevaṃ karanyāsaṃ sarvasiddhayādihetave ॥

शनैरेवं प्रकर्तव्यमभ्यास युगपन्न हि । युगपद्वर्तते यस्य शरीरं विलयं व्रजेत् ॥

śanairevaṃ prakartavyamabhyāsa yugapanna hi । yugapadvartate yasya śarīraṃ vilayaṃ vrajet ॥

तस्माच्छनैः शनैः कार्यमभ्यास मुनिपुङ्गव। यदा च बाह्यमार्गेण जिह्वा ब्रह्मबिलं व्रजेत् ॥

tasmācchanaiḥ śanaiḥ kāryamabhyāsa munipuṅgava। yadā ca bāhyamārgeṇa jihvā brahmabilaṃ vrajet ॥

तदा ब्रह्मार्गलं ब्रह्मन्दुर्भद्यं त्रिदशैरपि । अङ्गुल्यग्रेण संघृष्य जिह्वामात्रंनिवेशयेत् ॥

tadā brahmārgalaṃ brahmandurbhadyaṃ tridaśairapi । aṅgulyagreṇa saṃghṛṣya jihvāmātraṃniveśayet ॥

एवं वर्षत्रयं कृत्वा ब्रह्मद्वारं प्रविश्यति । ब्रह्मद्वारे प्रविष्टे तु सम्यङ्मथनमाचरेत्॥

evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā brahmadvāraṃ praviśyati । brahmadvāre praviṣṭe tu samyaṅmathanamācaret॥

मथनेन विना केचित्साधयन्ति विपश्चितः । खेचरीमन्त्रसिद्धस्य सिध्यते मथनं विना॥

mathanena vinā kecitsādhayanti vipaścitaḥ । khecarīmantrasiddhasya sidhyate mathanaṃ vinā॥

जपं च मथनं चैव कृत्वा शीघ्रं फलं लभेत्। स्वर्णजां रौप्यजां वापि लोहज वा शलाकिकाम्।।

japaṃ ca mathanaṃ caiva kṛtvā śīghraṃ phalaṃ labhet। svarṇajāṃ raupyajāṃ vāpi lohaja vā śalākikām।।

नियोग्य नासिकारन्ध्रं दुग्धसिक्तेन तन्तुना। प्राणान्निध्य हृदये सुखमासनमात्मनः ॥

niyogya nāsikārandhraṃ dugdhasiktena tantunā। prāṇānnidhya hṛdaye sukhamāsanamātmanaḥ ॥

शनैः सुमधनं कुर्याद्भ्रूमध्ये न्यस्तचक्षुषी। षाण्मासं मथनावस्था भावेनैव प्रजायते ॥

śanaiḥ sumadhanaṃ kuryādbhrūmadhye nyastacakṣuṣī। ṣāṇmāsaṃ mathanāvasthā bhāvenaiva prajāyate ॥

यथा सुषुप्तिर्बालानां यथा भावस्तथा भवेत् । न सदा मथनं शस्तं मासे मासे समाचरेत् ॥

yathā suṣuptirbālānāṃ yathā bhāvastathā bhavet । na sadā mathanaṃ śastaṃ māse māse samācaret ॥

सदा रसनया योगी मार्गं न परिसंक्रमेत् । एवं द्वादशवर्षान्ते संसिद्धिर्भवति ध्रुवा ।।

sadā rasanayā yogī mārgaṃ na parisaṃkramet । evaṃ dvādaśavarṣānte saṃsiddhirbhavati dhruvā ।।

शरीरे सकलं विश्वं पश्यत्यात्मविभेदतः । ब्रह्माण्डोऽयं महामार्गो राजदन्तोर्ध्वकुण्डली ॥

śarīre sakalaṃ viśvaṃ paśyatyātmavibhedataḥ । brahmāṇḍo'yaṃ mahāmārgo rājadantordhvakuṇḍalī ॥

मेलनमन्त्रः ह्रीं भं सं मं पं सं क्षम्। पद्मज उवाच। अमावास्या च प्रतिपत्पौर्णमासी च शंकर। अस्याः का वर्ण्यते संज्ञा एतदाख्याहि तत्त्वतः ।।

melanamantraḥ hrīṃ bhaṃ saṃ maṃ paṃ saṃ kṣam। padmaja uvāca। amāvāsyā ca pratipatpaurṇamāsī ca śaṃkara। asyāḥ kā varṇyate saṃjñā etadākhyāhi tattvataḥ ।।

प्रतिपद्दिनतोऽकाले अमावास्या तथैव च । पौर्णमास्यां स्थिरीकुर्यात्स च पन्था हि नान्यथा ॥

pratipaddinato'kāle amāvāsyā tathaiva ca । paurṇamāsyāṃ sthirīkuryātsa ca panthā hi nānyathā ॥

कामेन विषयाकाङ्क्षी विषयाकाममोहितः । द्वावेव संत्यजेन्नित्यं निरञ्जनमुपाश्रयेत् ॥