Yogatattva Upanishad

योगतत्त्वं प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया। यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

yogatattvaṃ pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā। yacchrutvā ca paṭhitvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

विष्णुर्नाम महायोगी महाभूतो महातपाः। तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥

viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ। tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ ॥

तमाराध्य जगन्नाथं प्रणिपत्य पितामहः। पप्रच्छ योगतत्त्वं में ब्रूहि चाष्टाङ्गसंयुतम् ॥

tamārādhya jagannāthaṃ praṇipatya pitāmahaḥ। papraccha yogatattvaṃ meṃ brūhi cāṣṭāṅgasaṃyutam ॥

तमुवाच हृषीकेशो वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । सर्वे जीवाः सुखैर्दुःखैर्मायाजालेन वेष्टिताः ॥

tamuvāca hṛṣīkeśo vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ । sarve jīvāḥ sukhairduḥkhairmāyājālena veṣṭitāḥ ॥

तेषां मुक्तिकरं मार्गं मायाजालनिकृन्तनम् । जन्ममृत्युजरा व्याधिनाशनं मृत्युतारकम्॥

teṣāṃ muktikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam । janmamṛtyujarā vyādhināśanaṃ mṛtyutārakam॥

नानामार्गैस्तु दुष्प्रापं कैवल्यं परमं पदम्। पतिताः शास्त्रजालेषु प्रज्ञया तेन मोहिताः ॥

nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam। patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ ॥

अनिर्वाच्यं पदं वक्तुं न शक्यं तैः सुरैरपि। स्वात्मप्रकाशरूपं तत्किं शास्त्रेण प्रकाश्यते ॥

anirvācyaṃ padaṃ vaktuṃ na śakyaṃ taiḥ surairapi। svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśyate ॥

निष्कलं निर्मलं शान्तं सर्वातीतं निरामयम् । तदेव जीवरूपेण पुण्यपापफलैर्वृतम् ॥

niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam । tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam ॥

परमात्मपदं नित्यं तत्कथं जीवतां गतम्। सर्वभावपदातीतं ज्ञानरूपं निरञ्जनम् ॥

paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam। sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam ॥

वारिवत्स्फुरितं तस्मिंस्तत्राहंकृतिरुत्थिता । पञ्चात्मकमभूत्पिण्डं धातुबद्धं गुणात्मकम् ॥

vārivatsphuritaṃ tasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā । pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam ॥

सुखदुःखैः समायुक्तं जीवभावनया कुरु। तेन जीवाभिधा प्रोक्ता विशुद्धैः परमात्मनि ॥

sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru। tena jīvābhidhā proktā viśuddhaiḥ paramātmani ॥

कामक्रोधभयं चापि मोहलोभमदो रजः । जन्म मृत्युश्च कार्पण्यं शोकस्तन्द्रा क्षुधा तृषा ।।

kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamado rajaḥ । janma mṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā ।।

तृष्णा लज्जा भयं दुःखं विषादो हर्ष एव च। एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तः स जीवः केवलो मतः ॥

tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duḥkhaṃ viṣādo harṣa eva ca। ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ kevalo mataḥ ॥

तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते। योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवति ध्रुवम् ॥

tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te। yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavati dhruvam ॥

योगो हि ज्ञानहीनस्तु ने क्षमो मोक्षकर्मणि। तस्माज्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुर्दृढमभ्यसेत् ॥

yogo hi jñānahīnastu ne kṣamo mokṣakarmaṇi। tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset ॥

अज्ञानादेव संसारो ज्ञानादेव विमुच्यते । ज्ञानस्वरूपमेवादौ ज्ञानं ज्ञेयैकसाधनम् ॥

ajñānādeva saṃsāro jñānādeva vimucyate । jñānasvarūpamevādau jñānaṃ jñeyaikasādhanam ॥

ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम्।निष्कलं निर्मलं साक्षात्सच्चिदानन्दरूपकम् ॥

jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam।niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsaccidānandarūpakam ॥

उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम्। एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमथ योगं ब्रवीमि ते ॥

utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam। etajjñānamiti proktamatha yogaṃ bravīmi te ॥

योगो हि बहुधा ब्रह्मन्भिद्यते व्यवहारतः । मन्त्रयोगो लयश्चैव हठोऽसौ राजयोगतः ॥

yogo hi bahudhā brahmanbhidyate vyavahārataḥ । mantrayogo layaścaiva haṭho'sau rājayogataḥ ॥

आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयः स्मृतः । निष्पत्तिश्चेत्यवस्था च सर्वत्र परिकीर्तिता ॥

ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayaḥ smṛtaḥ । niṣpattiścetyavasthā ca sarvatra parikīrtitā ॥