Yogatattva Upanishad

योगतत्त्वं प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया। यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

yogatattvaṃ pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā। yacchrutvā ca paṭhitvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

विष्णुर्नाम महायोगी महाभूतो महातपाः। तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥

viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ। tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ ॥

तमाराध्य जगन्नाथं प्रणिपत्य पितामहः। पप्रच्छ योगतत्त्वं में ब्रूहि चाष्टाङ्गसंयुतम् ॥

tamārādhya jagannāthaṃ praṇipatya pitāmahaḥ। papraccha yogatattvaṃ meṃ brūhi cāṣṭāṅgasaṃyutam ॥

तमुवाच हृषीकेशो वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । सर्वे जीवाः सुखैर्दुःखैर्मायाजालेन वेष्टिताः ॥

tamuvāca hṛṣīkeśo vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ । sarve jīvāḥ sukhairduḥkhairmāyājālena veṣṭitāḥ ॥

तेषां मुक्तिकरं मार्गं मायाजालनिकृन्तनम् । जन्ममृत्युजरा व्याधिनाशनं मृत्युतारकम्॥

teṣāṃ muktikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam । janmamṛtyujarā vyādhināśanaṃ mṛtyutārakam॥

नानामार्गैस्तु दुष्प्रापं कैवल्यं परमं पदम्। पतिताः शास्त्रजालेषु प्रज्ञया तेन मोहिताः ॥

nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam। patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ ॥

अनिर्वाच्यं पदं वक्तुं न शक्यं तैः सुरैरपि। स्वात्मप्रकाशरूपं तत्किं शास्त्रेण प्रकाश्यते ॥

anirvācyaṃ padaṃ vaktuṃ na śakyaṃ taiḥ surairapi। svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśyate ॥

निष्कलं निर्मलं शान्तं सर्वातीतं निरामयम् । तदेव जीवरूपेण पुण्यपापफलैर्वृतम् ॥

niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam । tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam ॥

परमात्मपदं नित्यं तत्कथं जीवतां गतम्। सर्वभावपदातीतं ज्ञानरूपं निरञ्जनम् ॥

paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam। sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam ॥

वारिवत्स्फुरितं तस्मिंस्तत्राहंकृतिरुत्थिता । पञ्चात्मकमभूत्पिण्डं धातुबद्धं गुणात्मकम् ॥

vārivatsphuritaṃ tasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā । pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam ॥

सुखदुःखैः समायुक्तं जीवभावनया कुरु। तेन जीवाभिधा प्रोक्ता विशुद्धैः परमात्मनि ॥

sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru। tena jīvābhidhā proktā viśuddhaiḥ paramātmani ॥

कामक्रोधभयं चापि मोहलोभमदो रजः । जन्म मृत्युश्च कार्पण्यं शोकस्तन्द्रा क्षुधा तृषा ।।

kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamado rajaḥ । janma mṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā ।।

तृष्णा लज्जा भयं दुःखं विषादो हर्ष एव च। एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तः स जीवः केवलो मतः ॥

tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duḥkhaṃ viṣādo harṣa eva ca। ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ kevalo mataḥ ॥

तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते। योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवति ध्रुवम् ॥

tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te। yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavati dhruvam ॥

योगो हि ज्ञानहीनस्तु ने क्षमो मोक्षकर्मणि। तस्माज्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुर्दृढमभ्यसेत् ॥

yogo hi jñānahīnastu ne kṣamo mokṣakarmaṇi। tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset ॥

अज्ञानादेव संसारो ज्ञानादेव विमुच्यते । ज्ञानस्वरूपमेवादौ ज्ञानं ज्ञेयैकसाधनम् ॥

ajñānādeva saṃsāro jñānādeva vimucyate । jñānasvarūpamevādau jñānaṃ jñeyaikasādhanam ॥

ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम्।निष्कलं निर्मलं साक्षात्सच्चिदानन्दरूपकम् ॥

jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam।niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsaccidānandarūpakam ॥

उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम्। एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमथ योगं ब्रवीमि ते ॥

utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam। etajjñānamiti proktamatha yogaṃ bravīmi te ॥

योगो हि बहुधा ब्रह्मन्भिद्यते व्यवहारतः । मन्त्रयोगो लयश्चैव हठोऽसौ राजयोगतः ॥

yogo hi bahudhā brahmanbhidyate vyavahārataḥ । mantrayogo layaścaiva haṭho'sau rājayogataḥ ॥

आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयः स्मृतः । निष्पत्तिश्चेत्यवस्था च सर्वत्र परिकीर्तिता ॥

ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayaḥ smṛtaḥ । niṣpattiścetyavasthā ca sarvatra parikīrtitā ॥

एतेषां लक्षणं ब्रह्मन्वक्ष्ये शृणु समासतः । मातृकादियुतं मन्त्रं द्वादशाब्दं तु यो जपेत् ॥

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanvakṣye śṛṇu samāsataḥ । mātṛkādiyutaṃ mantraṃ dvādaśābdaṃ tu yo japet ॥

क्रमेण लभते ज्ञानमणिमादिगुणान्वितम्। अल्पबुद्धिरिमं योगं सेवते साधकाधमः ॥

krameṇa labhate jñānamaṇimādiguṇānvitam। alpabuddhirimaṃ yogaṃ sevate sādhakādhamaḥ ॥

लययोगश्चित्तलयः कोटिशः परिकीर्तितः। गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुञ्जन्ध्यायेन्निष्कलमीश्वरम्॥

layayogaścittalayaḥ koṭiśaḥ parikīrtitaḥ। gacchaṃstiṣṭhansvapanbhuñjandhyāyenniṣkalamīśvaram॥

स एव लययोगः स्याद्धठयोगमतः शृणु। यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ॥

sa eva layayogaḥ syāddhaṭhayogamataḥ śṛṇu। yamaśca niyamaścaiva āsanaṃ prāṇasaṃyamaḥ ॥

प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं भ्रूमध्यमे हरिम् । समाधिः समतावस्था साष्टाङ्गो योग उच्यते ॥

pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānaṃ bhrūmadhyame harim । samādhiḥ samatāvasthā sāṣṭāṅgo yoga ucyate ॥

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी। जालंधरोड्डियाणश्च मूलबन्धस्तथैव च ॥

mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī। jālaṃdharoḍḍiyāṇaśca mūlabandhastathaiva ca ॥

दीर्घप्रणवसंधानं सिद्धान्तश्रवणं परम्। वज्रोली चामरोली च सहजोली त्रिधा मता ॥

dīrghapraṇavasaṃdhānaṃ siddhāntaśravaṇaṃ param। vajrolī cāmarolī ca sahajolī tridhā matā ॥

एतेषां लक्षणं ब्रह्मन्प्रत्येकं शृणु तत्त्वतः । लघ्वाहारो यमेष्वेको मुख्यो भवति नेतरः ॥

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanpratyekaṃ śṛṇu tattvataḥ । laghvāhāro yameṣveko mukhyo bhavati netaraḥ ॥

अहिंसा नियमेष्वेका मुख्या वै चतुरानन। सिद्ध पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम् ॥

ahiṃsā niyameṣvekā mukhyā vai caturānana। siddha padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ ceti catuṣṭayam ॥

प्रथमाभ्यासकाले तु विघ्नाः स्युश्चतुरानन। आलस्यं कत्थनं धूर्तगोष्ठी मन्त्रादिसाधनम्॥

prathamābhyāsakāle tu vighnāḥ syuścaturānana। ālasyaṃ katthanaṃ dhūrtagoṣṭhī mantrādisādhanam॥

धातुस्त्रीलौल्यकादीनि मृगतृष्णामयानि वै। ज्ञात्वा सुधीस्त्यजेत्सर्वान् विघ्नान्पुण्यप्रभावतः ।।

dhātustrīlaulyakādīni mṛgatṛṣṇāmayāni vai। jñātvā sudhīstyajetsarvān vighnānpuṇyaprabhāvataḥ ।।

प्राणायामं ततः कुर्यात्पद्मासनगतः स्वयम्। सुशोभनं मठं कुर्यात्सूक्ष्मद्वारं तु निर्व्रणम् ॥

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryātpadmāsanagataḥ svayam। suśobhanaṃ maṭhaṃ kuryātsūkṣmadvāraṃ tu nirvraṇam ॥

सुष्ठु लिप्तं गोमयेन सुधया वा प्रयत्नतः । मत्कुणैर्मशकैलूतैर्वर्जितं च प्रयत्नतः ॥

suṣṭhu liptaṃ gomayena sudhayā vā prayatnataḥ । matkuṇairmaśakailūtairvarjitaṃ ca prayatnataḥ ॥

दिने दिने च संमृष्टं संमार्जन्या विशेषतः । वासितं च सुगन्धेन धूपितं गुग्गुलादिभिः ॥

dine dine ca saṃmṛṣṭaṃ saṃmārjanyā viśeṣataḥ । vāsitaṃ ca sugandhena dhūpitaṃ guggulādibhiḥ ॥

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । तत्रोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः॥

nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram । tatropaviśya medhāvī padmāsanasamanvitaḥ॥

ऋजुकायः प्राञ्जलिश्च प्रणमेदिष्टदेवताम्। ततो दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्ठेनैव पिङ्गलाम्॥

ṛjukāyaḥ prāñjaliśca praṇamediṣṭadevatām। tato dakṣiṇahastasya aṅguṣṭhenaiva piṅgalām॥

निरुध्य पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः । यथाशक्त्यविरोधेन ततः कुर्याच्च कुम्भकम्॥

nirudhya pūrayedvāyumiḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ । yathāśaktyavirodhena tataḥ kuryācca kumbhakam॥

पुनस्त्यजेत्पिङ्गलया शनैरेव न वेगतः । पुनः पिङ्गलयापूर्य पूरयेदुदरं शनैः ॥

punastyajetpiṅgalayā śanaireva na vegataḥ । punaḥ piṅgalayāpūrya pūrayedudaraṃ śanaiḥ ॥

धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदिडया शनैः। यया त्यजेत्तयापूर्य धारयेदविरोधतः ॥

dhārayitvā yathāśakti recayediḍayā śanaiḥ। yayā tyajettayāpūrya dhārayedavirodhataḥ ॥

जानु प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलम्बितम्। अङ्गुलिस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रा परिगीयते ।।

jānu pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam। aṅgulisphoṭanaṃ kuryātsā mātrā parigīyate ।।

इडया वायुमारोप्य शनैः षोडशमात्रया। कुम्भयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया।।

iḍayā vāyumāropya śanaiḥ ṣoḍaśamātrayā। kumbhayetpūritaṃ paścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā।।

रेचयेत्पिङ्गलानाडया द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः । पुनः पिङ्गलयापूर्य पूर्ववत्सुसमाहितः ॥

recayetpiṅgalānāḍayā dvātriṃśanmātrayā punaḥ । punaḥ piṅgalayāpūrya pūrvavatsusamāhitaḥ ॥

प्रातर्मध्यंदिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान्। शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥

prātarmadhyaṃdine sāyamardharātre ca kumbhakān। śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset ॥

एवं मासत्रयाभ्यासान्नाडीशुद्धिस्ततो भवेत्। यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात्तदा चिह्नानि बाह्यतः ॥

evaṃ māsatrayābhyāsānnāḍīśuddhistato bhavet। yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāttadā cihnāni bāhyataḥ ॥

जायन्ते योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः। शरीरलघुता दीप्तिर्जाठराग्निविवर्धनम्॥

jāyante yogino dehe tāni vakṣyāmyaśeṣataḥ। śarīralaghutā dīptirjāṭharāgnivivardhanam॥

कृशत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितम्। योगविघ्नकराहारं वर्जयेद्योगवित्तमः ॥

kṛśatvaṃ ca śarīrasya tadā jāyeta niścitam। yogavighnakarāhāraṃ varjayedyogavittamaḥ ॥

लवणं सर्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्णकम्। शाकजातं रामठादि वह्निस्त्रीपथसेवनम्॥

lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlamuṣṇaṃ rūkṣaṃ ca tīkṣṇakam। śākajātaṃ rāmaṭhādi vahnistrīpathasevanam॥

प्रातः स्नानोपवासादिकायक्लेशांश्च वर्जयेत् । अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्यभोजनम्॥

prātaḥ snānopavāsādikāyakleśāṃśca varjayet । abhyāsakāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājyabhojanam॥

गोधूममुद्रशाल्यन्नं योगवृद्धिकरं विदुः । ततः परं यथेष्टं तु शक्तः स्याद्वायुधारणे।।

godhūmamudraśālyannaṃ yogavṛddhikaraṃ viduḥ । tataḥ paraṃ yatheṣṭaṃ tu śaktaḥ syādvāyudhāraṇe।।

यथेष्टधारणाद्वायोः सिध्येत्केवलकुम्भकः । केवले कुम्भके सिद्धे रेचपूरविवर्जिते ॥

yatheṣṭadhāraṇādvāyoḥ sidhyetkevalakumbhakaḥ । kevale kumbhake siddhe recapūravivarjite ॥

न तस्य दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । प्रस्वेदो जायते पूर्वं मर्दनं तेन कारयेत् ॥

na tasya durlabhaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate । prasvedo jāyate pūrvaṃ mardanaṃ tena kārayet ॥

ततोऽपि धारणाद्वायोः क्रमेणैव शनैः शनैः । कम्पो भवति देहस्य आसनस्थस्य देहिनः ॥

tato'pi dhāraṇādvāyoḥ krameṇaiva śanaiḥ śanaiḥ । kampo bhavati dehasya āsanasthasya dehinaḥ ॥

ततोऽधिकतराभ्यासाद्दार्दुरी स्वेन जायते । यथा च दर्दुरो भाव उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छति ।।

tato'dhikatarābhyāsāddārdurī svena jāyate । yathā ca darduro bhāva utplutyotplutya gacchati ।।

पद्मासनस्थितो योगी तथा गच्छति भूतले। ततोऽधिकतराभ्यासाद्भूमित्यागश्च जायते ॥

padmāsanasthito yogī tathā gacchati bhūtale। tato'dhikatarābhyāsādbhūmityāgaśca jāyate ॥

पद्मासनस्थ एवासौ भूमिमुत्सृज्य वर्तते । अतिमानुषचेष्टादि तथा सामर्थ्यमुद्भवेत् ॥

padmāsanastha evāsau bhūmimutsṛjya vartate । atimānuṣaceṣṭādi tathā sāmarthyamudbhavet ॥

न दर्शयेच्च सामर्थ्यं दर्शनं वीर्यवत्तरम्। स्वल्पं वा बहुधा दुःखं योगी न व्यथते तदा ॥

na darśayecca sāmarthyaṃ darśanaṃ vīryavattaram। svalpaṃ vā bahudhā duḥkhaṃ yogī na vyathate tadā ॥

अल्पमूत्रपुरीषश्च स्वल्पनिद्रश्च जायते। कीलवो दूषिका लाला स्वेददुर्गन्धतानने ॥

alpamūtrapurīṣaśca svalpanidraśca jāyate। kīlavo dūṣikā lālā svedadurgandhatānane ॥

एतानि सर्वथा तस्य न जायन्ते ततः परम् । ततोऽधिकतराभ्यासाद्वलमुत्पद्यते बहु॥

etāni sarvathā tasya na jāyante tataḥ param । tato'dhikatarābhyāsādvalamutpadyate bahu॥

येन भूचरसिद्धिः स्याद्भूचराणां जये क्षमः । व्याघ्रो वा शरभों वापि गजो गवय एव वा।।

yena bhūcarasiddhiḥ syādbhūcarāṇāṃ jaye kṣamaḥ । vyāghro vā śarabhoṃ vāpi gajo gavaya eva vā।।

सिंहो वा योगिना तेन म्रियन्ते हस्तताडिताः । कन्दर्पस्य यथा रूपं तथा स्यादपि योगिनः ।।

siṃho vā yoginā tena mriyante hastatāḍitāḥ । kandarpasya yathā rūpaṃ tathā syādapi yoginaḥ ।।

तद्रूपवशगा नार्यः काङ्क्षन्ते तस्य सङ्गमम् । यदि सङ्गं करोत्येष तस्य बिन्दुक्षयो भवेत्॥

tadrūpavaśagā nāryaḥ kāṅkṣante tasya saṅgamam । yadi saṅgaṃ karotyeṣa tasya bindukṣayo bhavet॥

वर्जयित्वा स्त्रियाः सङ्गं कुर्यादभ्यासमादरात् । योगिनोऽङ्गे सुगन्धश्च जायते बिन्दुधारणात्॥

varjayitvā striyāḥ saṅgaṃ kuryādabhyāsamādarāt । yogino'ṅge sugandhaśca jāyate bindudhāraṇāt॥

ततो रहस्युपाविष्टः प्रणवं प्लुतमात्रया। जपेत्पूर्वार्जितानां तु पापानां नाशहेतवे ॥

tato rahasyupāviṣṭaḥ praṇavaṃ plutamātrayā। japetpūrvārjitānāṃ tu pāpānāṃ nāśahetave ॥

सर्वविघ्नहरो मन्त्रः प्रणवः सर्वदोषहा । एवमभ्यासयोगेन सिद्धिरारम्भसंभवा ॥

sarvavighnaharo mantraḥ praṇavaḥ sarvadoṣahā । evamabhyāsayogena siddhirārambhasaṃbhavā ॥

ततो भवेद्धटावस्था पवनाभ्यासतत्परा। प्राणोऽपानो मनो बुद्धिर्जीवात्मपरमात्मनोः ॥

tato bhaveddhaṭāvasthā pavanābhyāsatatparā। prāṇo'pāno mano buddhirjīvātmaparamātmanoḥ ॥

अन्योन्यस्याविरोधेन एकता घटते यदा।घटावस्थेति सा प्रोक्ता तच्चिह्नानि ब्रवीम्यहम्॥

anyonyasyāvirodhena ekatā ghaṭate yadā।ghaṭāvastheti sā proktā taccihnāni bravīmyaham॥

पूर्वं यः कथितोऽभ्यासश्चतुर्थांशं परिग्रहेत्। दिवा वा यदि वा सायं याममात्रं समभ्यसेत् ॥

pūrvaṃ yaḥ kathito'bhyāsaścaturthāṃśaṃ parigrahet। divā vā yadi vā sāyaṃ yāmamātraṃ samabhyaset ॥

एकवार प्रतिदिनं कुर्यात्केवलकुम्भकम्। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो यत्प्रत्याहरणं स्फुटम् ॥

ekavāra pratidinaṃ kuryātkevalakumbhakam। indriyāṇīndriyārthebhyo yatpratyāharaṇaṃ sphuṭam ॥

योगी कुम्भकमास्थाय प्रत्याहारः स उच्यते । यद्यत्पश्यति चक्षुर्भ्यां तत्तदात्मेति भावयेत्।।

yogī kumbhakamāsthāya pratyāhāraḥ sa ucyate । yadyatpaśyati cakṣurbhyāṃ tattadātmeti bhāvayet।।

यद्यच्छृकृणोति कर्णाभ्यां तत्तदात्मेति भावयेत्। लभते नासया यद्यत्तत्तदात्मेति भावयेत्॥

yadyacchṛkṛṇoti karṇābhyāṃ tattadātmeti bhāvayet। labhate nāsayā yadyattattadātmeti bhāvayet॥

जिह्वया यद्रसं ह्यत्ति तत्तदात्मेति भावयेत्। त्वचा यद्यत्स्पृशेद्योगी तत्तदात्मेति भावयेत्॥

jihvayā yadrasaṃ hyatti tattadātmeti bhāvayet। tvacā yadyatspṛśedyogī tattadātmeti bhāvayet॥

एवं ज्ञानेन्द्रियाणां तु तत्तदात्मनि धारयेत् । याममात्रं प्रतिदिनं योगी यत्नादतन्द्रितः ।। .

evaṃ jñānendriyāṇāṃ tu tattadātmani dhārayet । yāmamātraṃ pratidinaṃ yogī yatnādatandritaḥ ।। .

यथा वा चित्तसामर्थ्यं जायते योगिनो ध्रुवम्।दुरश्रुतिर्दूरदृष्टिः क्षणाद्दूरागमस्तथा ॥

yathā vā cittasāmarthyaṃ jāyate yogino dhruvam।duraśrutirdūradṛṣṭiḥ kṣaṇāddūrāgamastathā ॥

वाक्सिद्धिः कामरूपत्वमदृश्यकरणी तथा। मलमूत्रप्रलेपेन लोहादेः स्वर्णता भवेत्॥

vāksiddhiḥ kāmarūpatvamadṛśyakaraṇī tathā। malamūtrapralepena lohādeḥ svarṇatā bhavet॥

खे गतिस्तस्य जायेत संतताभ्यासयोगतः । सदा बुद्धिमता भाव्यं योगिना योगसिद्धये ॥

khe gatistasya jāyeta saṃtatābhyāsayogataḥ । sadā buddhimatā bhāvyaṃ yoginā yogasiddhaye ॥

एते विघ्ना महासिद्धेर्न रमेतेषु बुद्धिमान्न्।न दर्शयेत्स्वसामर्थ्यं यस्य कस्यापि योगिराट् ॥

ete vighnā mahāsiddherna rameteṣu buddhimānn।na darśayetsvasāmarthyaṃ yasya kasyāpi yogirāṭ ॥

यथा मूढो यथा मूर्खो यथा बधिर एव वा। तथा वर्तेत लोकस्य स्वसामर्थ्यस्य गुप्तये ।।

yathā mūḍho yathā mūrkho yathā badhira eva vā। tathā varteta lokasya svasāmarthyasya guptaye ।।

शिष्याश्च स्वस्वकार्येषु प्रार्थयन्ति न संशयः । तत्तत्कर्मकरव्यग्रः स्वाभ्यासेऽविस्मृतो भवेत्॥

śiṣyāśca svasvakāryeṣu prārthayanti na saṃśayaḥ । tattatkarmakaravyagraḥ svābhyāse'vismṛto bhavet॥

सर्वव्यापारमुत्सृज्य योगनिष्ठो भवेद्यतिः । अविस्मृत्य गुरोर्वाक्यमभ्यसेत्तदहर्निशम्॥

sarvavyāpāramutsṛjya yoganiṣṭho bhavedyatiḥ । avismṛtya gurorvākyamabhyasettadaharniśam॥

एवं भवेटावस्था संतताभ्यासयोगतः । अनभ्यासवतश्चैव वृथागोष्ठया न सिद्धयति ।।

evaṃ bhaveṭāvasthā saṃtatābhyāsayogataḥ । anabhyāsavataścaiva vṛthāgoṣṭhayā na siddhayati ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन योगमेव सदाभ्यसेत् । तत: परिचयावस्था जायतेऽभ्यासयोगतः ॥

tasmātsarvaprayatnena yogameva sadābhyaset । tata: paricayāvasthā jāyate'bhyāsayogataḥ ॥

वायुः परिचितो यत्नादग्निना सह कुण्डलीम्। भावयित्वा सुषुम्नायां प्रविशेदनिरोधतः ।।

vāyuḥ paricito yatnādagninā saha kuṇḍalīm। bhāvayitvā suṣumnāyāṃ praviśedanirodhataḥ ।।

वायुना सह चित्तं च प्रविशेच्च महापथम्। यस्य चित्तं स्वपवनं सुषुम्नां प्रविशेदिह ॥

vāyunā saha cittaṃ ca praviśecca mahāpatham। yasya cittaṃ svapavanaṃ suṣumnāṃ praviśediha ॥

भूमिरापोऽनलो वायुराकाशश्चेति पञ्चकः । येषु पञ्चसु देवानां धारणा पञ्चधोच्यते ॥

bhūmirāpo'nalo vāyurākāśaśceti pañcakaḥ । yeṣu pañcasu devānāṃ dhāraṇā pañcadhocyate ॥

पादादिजानुपर्यन्तं पृथिवीस्थानमुच्यते । पृथिवी चतुरस्त्रं च पीतवर्णं लवर्णकम्॥

pādādijānuparyantaṃ pṛthivīsthānamucyate । pṛthivī caturastraṃ ca pītavarṇaṃ lavarṇakam॥

पार्थिवे वायुमारोप्य लकारेण समन्वितम्। ध्यायंञ्चतुर्भुजाकारं चतुर्वक्त्रं हिरण्मयम्॥

pārthive vāyumāropya lakāreṇa samanvitam। dhyāyaṃñcaturbhujākāraṃ caturvaktraṃ hiraṇmayam॥

धारयेत्पञ्च घटिकाः पृथिवीजयमाप्नुयात्। पृथिवीयोगतो मृत्युर्न भवेदस्य योगिनः॥

dhārayetpañca ghaṭikāḥ pṛthivījayamāpnuyāt। pṛthivīyogato mṛtyurna bhavedasya yoginaḥ॥

आजानो; पायुपर्यन्तमपां स्थानं प्रकीर्तितम् । आपोऽर्धचन्द्र शुक्लं च वंबीजं परिकीर्तितम्॥

ājāno; pāyuparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam । āpo'rdhacandra śuklaṃ ca vaṃbījaṃ parikīrtitam॥

वारुणे वायुमारोप्य वकारेण समन्वितम्। स्मरन्नारायणं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥

vāruṇe vāyumāropya vakāreṇa samanvitam। smarannārāyaṇaṃ devaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam ॥

शुद्धस्फटिकसंकाशं पीतवाससमच्युतम्। धारयेत्पञ्च घटिकाः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam। dhārayetpañca ghaṭikāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

ततो जलाद्भयं नास्ति जले मृत्युर्न विद्यते । आपायोर्हृदयान्तं च वह्निस्थानं प्रकीर्तितम्॥

tato jalādbhayaṃ nāsti jale mṛtyurna vidyate । āpāyorhṛdayāntaṃ ca vahnisthānaṃ prakīrtitam॥

वह्निस्त्रिकोणं रक्तं च रेफाक्षरसमुद्भवम् ।वह्नौ चानिलमारोप्य रेफाक्षरसमुज्ज्वलम्॥

vahnistrikoṇaṃ raktaṃ ca rephākṣarasamudbhavam ।vahnau cānilamāropya rephākṣarasamujjvalam॥

त्रियक्षं वरदं रुद्रं तरुणादित्यसंनिभम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं सुप्रसन्नमनुस्मरन् ॥

triyakṣaṃ varadaṃ rudraṃ taruṇādityasaṃnibham । bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ suprasannamanusmaran ॥

धारयेत्पञ्च घटिका चह्निनासौ न दाह्यते । न दह्ते शरीरं च प्रविष्टस्याग्निमण्डले ॥

dhārayetpañca ghaṭikā cahnināsau na dāhyate । na dahte śarīraṃ ca praviṣṭasyāgnimaṇḍale ॥

आहृदयाद्भ्रुवोर्मध्यं वायुस्थानं प्रकीर्तितम्। वायु:षट्कोणकं कृष्णं यकाराक्षरभासुरम् ॥

āhṛdayādbhruvormadhyaṃ vāyusthānaṃ prakīrtitam। vāyu:ṣaṭkoṇakaṃ kṛṣṇaṃ yakārākṣarabhāsuram ॥

मारुतं मरुतां स्थाने यकाराक्षरभासुरम् । धारयेत्तत्र सर्वज्ञमीश्वरं विश्वतोमुखम् ॥

mārutaṃ marutāṃ sthāne yakārākṣarabhāsuram । dhārayettatra sarvajñamīśvaraṃ viśvatomukham ॥

धारयेत्पञ्च घटिका वायुवद्व्योमगो भवेत् । मरणं न तु वायोश्च भयं भवति योगिनः॥

dhārayetpañca ghaṭikā vāyuvadvyomago bhavet । maraṇaṃ na tu vāyośca bhayaṃ bhavati yoginaḥ॥

आंभ्रूमध्यात्तु मूर्धान्तमाकाशस्थानमुच्यते । व्योम वृत्तं च धूम्रं च हकाराक्षरभासुरम्॥

āṃbhrūmadhyāttu mūrdhāntamākāśasthānamucyate । vyoma vṛttaṃ ca dhūmraṃ ca hakārākṣarabhāsuram॥

आकाशे वायुमारोप्य हकारोपरि शंकरम् ।बिन्दुरूपं महादेवं व्योमाकारं सदाशिवम्॥

ākāśe vāyumāropya hakāropari śaṃkaram ।bindurūpaṃ mahādevaṃ vyomākāraṃ sadāśivam॥

शुद्धस्फटिकसंकाशं धृतबालेन्दुमौलिनम् । पञ्चवक्त्रयुतं सौम्यं दशबाहुं त्रिलोचनम्॥

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ dhṛtabālendumaulinam । pañcavaktrayutaṃ saumyaṃ daśabāhuṃ trilocanam॥

सर्वायुधैर्धृताकारं सर्वभूषणभूषितम्। उमार्धदेहं वरदं सर्वकारणकारणम्॥

sarvāyudhairdhṛtākāraṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitam। umārdhadehaṃ varadaṃ sarvakāraṇakāraṇam॥

आकाशधारणात्तस्य खेचरत्वं भवेद्ध्रुवम् । यत्र कुत्र स्थितो वापि सुखमत्यन्तमनुते ।।

ākāśadhāraṇāttasya khecaratvaṃ bhaveddhruvam । yatra kutra sthito vāpi sukhamatyantamanute ।।

एवं च धारणाः पञ्च कुर्याद्योगी विचक्षणः । ततो दृढशरीरः स्यान्मृत्युस्तस्य न विद्यते ॥

evaṃ ca dhāraṇāḥ pañca kuryādyogī vicakṣaṇaḥ । tato dṛḍhaśarīraḥ syānmṛtyustasya na vidyate ॥

ब्रह्मणः प्रलयेनापि न सीदति महामतिः। समभ्यसेत्तथा ध्यानं घटिकाषष्टिमेव च। वायुं निरुध्य चाकाशे देवतामिष्टदामिति ॥

brahmaṇaḥ pralayenāpi na sīdati mahāmatiḥ। samabhyasettathā dhyānaṃ ghaṭikāṣaṣṭimeva ca। vāyuṃ nirudhya cākāśe devatāmiṣṭadāmiti ॥

सगुणं ध्यानमेतत्स्यादणिमादिगुणप्रदम्। निर्गुणध्यानयुक्तस्य समाधिश्च ततो भवेत्॥

saguṇaṃ dhyānametatsyādaṇimādiguṇapradam। nirguṇadhyānayuktasya samādhiśca tato bhavet॥

दिनद्वादशकेनैव समाधिं समवाप्नुयात्। वायु निरुध्य मेधावी जीवन्मुक्तो भवत्ययम्॥

dinadvādaśakenaiva samādhiṃ samavāpnuyāt। vāyu nirudhya medhāvī jīvanmukto bhavatyayam॥

समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनोः ।यदि स्वदेहमुत्त्रष्टमिच्छा चेदुत्सृजेत्स्वयम्॥

samādhiḥ samatāvasthā jīvātmaparamātmanoḥ ।yadi svadehamuttraṣṭamicchā cedutsṛjetsvayam॥

परब्रह्मणि लीयेत न तस्योत्क्रान्तिरिष्यते। अथ नो चेत्समुत्स्त्रष्टुं स्वशरीरं प्रियं यदि॥

parabrahmaṇi līyeta na tasyotkrāntiriṣyate। atha no cetsamutstraṣṭuṃ svaśarīraṃ priyaṃ yadi॥

सर्वलोकेषु विहरन्नणिमादिगुणान्वितः । कदाचित्स्वेच्छया देवो भूत्वा स्वर्गे महीयते ॥

sarvalokeṣu viharannaṇimādiguṇānvitaḥ । kadācitsvecchayā devo bhūtvā svarge mahīyate ॥

मनुष्यो वापि यक्षो वा स्वेच्छयापि क्षणाद्भवेत्। सिंहो व्याघ्नो गजो वाश्वः स्वेच्छया बहुतामियात्॥

manuṣyo vāpi yakṣo vā svecchayāpi kṣaṇādbhavet। siṃho vyāghno gajo vāśvaḥ svecchayā bahutāmiyāt॥

यथेष्टमेव वर्तेत यद्वा योगी महेश्वरः । अभ्यासभेदतो भेदः फलं तु सममेव हि ॥

yatheṣṭameva varteta yadvā yogī maheśvaraḥ । abhyāsabhedato bhedaḥ phalaṃ tu samameva hi ॥

पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् । प्रसार्य दक्षिणं पादं हस्ताभ्यां धारयेद्दृढम्॥

pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yonisthāne niyojayet । prasārya dakṣiṇaṃ pādaṃ hastābhyāṃ dhārayeddṛḍham॥

चुबुकं हृदि विन्यस्य पूरयेद्वायुना पुनः । कुम्भकेन यथाशक्ति धारयित्वा तु रेचयेत् ॥

cubukaṃ hṛdi vinyasya pūrayedvāyunā punaḥ । kumbhakena yathāśakti dhārayitvā tu recayet ॥

वामाङ्गेन समभ्यस्य दक्षाङ्गेन ततोऽभ्यसेत् । प्रसारितस्तु यः पादस्तमूरूपरि नामयेत्॥

vāmāṅgena samabhyasya dakṣāṅgena tato'bhyaset । prasāritastu yaḥ pādastamūrūpari nāmayet॥

अयमेव महासन्ध उभयत्रैवमभ्यसेत्। महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः ।।

ayameva mahāsandha ubhayatraivamabhyaset। mahābandhasthito yogī kṛtvā pūrakamekadhīḥ ।।

वायुना गतिमावृत्य निभूत कण्ठमुद्रया। पुटद्वयं समाक्रम्य वायुः स्फुरति सत्वरम् ॥

vāyunā gatimāvṛtya nibhūta kaṇṭhamudrayā। puṭadvayaṃ samākramya vāyuḥ sphurati satvaram ॥

अयमेव महावेध:सिधैरभ्यस्यतेऽनिशम्। अन्त:कपालकुहरे जिह्वां व्यावृत्य धारयेत्॥

ayameva mahāvedha:sidhairabhyasyate'niśam। anta:kapālakuhare jihvāṃ vyāvṛtya dhārayet॥

भ्रूमध्यदृष्टिरप्येषा मुद्रा भवति खेचरी । कण्ठमाकुञ्च्य हृदये स्थापयेदृढया धिया ॥

bhrūmadhyadṛṣṭirapyeṣā mudrā bhavati khecarī । kaṇṭhamākuñcya hṛdaye sthāpayedṛḍhayā dhiyā ॥

बन्धो जालंधराख्योऽयं मृत्युमातङ्गकेसरी। बन्धो येन सुषुम्नायां प्राणस्तूड्डीयते यतः ॥

bandho jālaṃdharākhyo'yaṃ mṛtyumātaṅgakesarī। bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ ॥

उड्यानाख्यो हि बन्धोऽयं योगिभिः समुदाहृतः। पार्ष्णिभागेन संपीड्य योनिमाकुञ्चये-द्दृढम्॥

uḍyānākhyo hi bandho'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ। pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcaye-ddṛḍham॥

अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य योनिबन्धोऽयमुच्यते । प्राणापानौ नादबिन्दु मूलबन्धेन चैकताम्॥

apānamūrdhvamutthāpya yonibandho'yamucyate । prāṇāpānau nādabindu mūlabandhena caikatām॥

गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः। करणी विपरीताख्या सर्वव्याधिविनाशिनी ॥

gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ। karaṇī viparītākhyā sarvavyādhivināśinī ॥

नित्यमभ्यासयुक्तस्य जाठराग्निविवर्धनी। आहारो बहुलस्तस्य संपाद्यः साधकस्य च ॥

nityamabhyāsayuktasya jāṭharāgnivivardhanī। āhāro bahulastasya saṃpādyaḥ sādhakasya ca ॥

अल्पाहारो यदि भवेदग्निर्देहं हरेत्क्षणात्। अधः शिरश्चोर्ध्वपादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने ।।

alpāhāro yadi bhavedagnirdehaṃ haretkṣaṇāt। adhaḥ śiraścordhvapādaḥ kṣaṇaṃ syātprathame dine ।।

क्षणाच्च किंचिदधिकमभ्यसेत्तु दिनेदिने। वली च पलितं चैव षण्मासान्न दृश्यते ।।

kṣaṇācca kiṃcidadhikamabhyasettu dinedine। valī ca palitaṃ caiva ṣaṇmāsānna dṛśyate ।।

याममात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु कालजित् । वज्रोलीमभ्यसेद्यस्तु स योगी सिद्धिभाजनम् ॥

yāmamātraṃ tu yo nityamabhyasetsa tu kālajit । vajrolīmabhyasedyastu sa yogī siddhibhājanam ॥

लभ्यते यदि तस्यैव योगसिद्धिः करे स्थिता। अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेदध्रुवम् ॥

labhyate yadi tasyaiva yogasiddhiḥ kare sthitā। atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhavedadhruvam ॥

अमरीं यः पिबेन्नित्यं नस्यं कुर्वन्दिने दिने । वज्रोलीमभ्यसेन्नित्यममरोलीति कथ्यते ।।

amarīṃ yaḥ pibennityaṃ nasyaṃ kurvandine dine । vajrolīmabhyasennityamamarolīti kathyate ।।

ततो भवेद्राजयोगो नान्तरा भवति ध्रुवम्। यदा तु राजयोगेन निष्पन्ना योगिभिः क्रियाः ॥

tato bhavedrājayogo nāntarā bhavati dhruvam। yadā tu rājayogena niṣpannā yogibhiḥ kriyāḥ ॥

तदा विवेकवैराग्यं जायते योगिनो ध्रुवम्।विष्णुर्नाम महायोगी महाभूतो महातपाः ॥

tadā vivekavairāgyaṃ jāyate yogino dhruvam।viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ ॥

तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः । यः स्तनः पूर्वपीतस्तं निष्पीड्य मुदमश्नुते ॥

tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ । yaḥ stanaḥ pūrvapītastaṃ niṣpīḍya mudamaśnute ॥

यस्माज्जातो भगात्पूर्व तस्मिन्नेव भगे रमन्।या माता सा पुनर्भार्या या भार्या मातरेव हि ॥

yasmājjāto bhagātpūrva tasminneva bhage raman।yā mātā sā punarbhāryā yā bhāryā mātareva hi ॥

यः पिता स पुनः पुत्रो यः पुत्रः स पुनः पिता। एवं संसारचक्रेण कृपचक्रे घटा इव॥

yaḥ pitā sa punaḥ putro yaḥ putraḥ sa punaḥ pitā। evaṃ saṃsāracakreṇa kṛpacakre ghaṭā iva॥

भ्रमन्तो योनिजन्मानि श्रुत्वा लोकान्समश्नुते ।त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्तिस्त्रः संध्यास्त्रयः स्वराः ।।

bhramanto yonijanmāni śrutvā lokānsamaśnute ।trayo lokāstrayo vedāstistraḥ saṃdhyāstrayaḥ svarāḥ ।।

त्रयोऽग्नयश्च त्रिगुणाः स्थिताः सर्वे त्रयाक्षरे। त्रयाणामक्षराणां च योऽधीतेऽप्यर्धमक्षरम्॥

trayo'gnayaśca triguṇāḥ sthitāḥ sarve trayākṣare। trayāṇāmakṣarāṇāṃ ca yo'dhīte'pyardhamakṣaram॥

तेन सर्वमिदं प्रोतं तत्सत्यं तत्परं पदम्। पुष्पमध्ये यथा गन्धः पयोमध्ये यथा घृतम् ॥

tena sarvamidaṃ protaṃ tatsatyaṃ tatparaṃ padam। puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam ॥

तिलमध्ये यथा तैलं पाषाणेष्विव काञ्चनम्। ह्यदि स्थाने स्थितं पद्मं तस्य वक्त्रमधोमुखम्॥

tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇeṣviva kāñcanam। hyadi sthāne sthitaṃ padmaṃ tasya vaktramadhomukham॥

ऊर्ध्वनालमधोबिन्दुस्तस्य मध्ये स्थितं मनः। अकारे रेचितं पद्ममुकारेणैव भिद्यते ।।

ūrdhvanālamadhobindustasya madhye sthitaṃ manaḥ। akāre recitaṃ padmamukāreṇaiva bhidyate ।।

मकारे लभते नादमर्धमात्रा तु निश्चला। शुद्धस्फटिकसंकाशं निष्कलं पापनाशनम् ॥

makāre labhate nādamardhamātrā tu niścalā। śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam ॥

लभते योगयुक्तात्मा पुरुषस्तत्परं पदम्। कूर्मः स्वपाणिपादादिशिरश्चात्मनि धारयेत् ॥

labhate yogayuktātmā puruṣastatparaṃ padam। kūrmaḥ svapāṇipādādiśiraścātmani dhārayet ॥