Dakshinamurti Upanishad

ब्रह्मावर्ते महाभाण्डीरवटमूले महासत्राय समेता महर्षयः शौनकादयस्ते ह समित्पाणयस्तत्त्वजिज्ञासवो मार्कण्डेयं चिरंजीविनमुपसमेत्य पप्रच्छुः केन त्वं चिरं जीवसि केन वानन्दमनुभवसीति ॥

brahmāvarte mahābhāṇḍīravaṭamūle mahāsatrāya sametā maharṣayaḥ śaunakādayaste ha samitpāṇayastattvajijñāsavo mārkaṇḍeyaṃ ciraṃjīvinamupasametya papracchuḥ kena tvaṃ ciraṃ jīvasi kena vānandamanubhavasīti ॥

परमरहस्यशिवतत्त्वज्ञानेनेति स होवाच ॥

paramarahasyaśivatattvajñāneneti sa hovāca ॥

किं तत्परमरहस्यशिवतत्वज्ञानम् । तत्र को देवः । के मन्त्राः । को जपः । का मुद्रा। का निष्ठा । किं तज्ज्ञानसाधनम् । कः परिकरः । को बलिः । कः कालः । किं तत्स्थानमिति ॥

kiṃ tatparamarahasyaśivatatvajñānam । tatra ko devaḥ । ke mantrāḥ । ko japaḥ । kā mudrā। kā niṣṭhā । kiṃ tajjñānasādhanam । kaḥ parikaraḥ । ko baliḥ । kaḥ kālaḥ । kiṃ tatsthānamiti ॥

स होवाच । येन दक्षिणामुखः शिवोऽपरोक्षीकृतो भवति तत्परमरहस्यशिवतत्त्वज्ञानम् ।।

sa hovāca । yena dakṣiṇāmukhaḥ śivo'parokṣīkṛto bhavati tatparamarahasyaśivatattvajñānam ।।

यः सर्वोपरमे काले सर्वानात्मन्युपसंहृत्य स्वात्मानन्दसुखे मोदते प्रकाशते वा स देवः ।।

yaḥ sarvoparame kāle sarvānātmanyupasaṃhṛtya svātmānandasukhe modate prakāśate vā sa devaḥ ।।

अत्रेते मन्त्ररहस्यश्लोका भवन्ति । मेधा दक्षिणामूर्तिमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः । देवता दक्षिणास्यः । मन्त्रेणाङ्गन्यासः ॥

atrete mantrarahasyaślokā bhavanti । medhā dakṣiṇāmūrtimantrasya brahmā ṛṣiḥ । gāyatrī chandaḥ । devatā dakṣiṇāsyaḥ । mantreṇāṅganyāsaḥ ॥

ॐ आदौ नम उच्चार्य ततो भगवते पदम्। दक्षिणेति पदं पश्चान्मूर्तये पदमुद्धरेत्। अस्मच्छब्दं चतुर्थ्यन्तं मेधा प्रज्ञां पदं वदेत् । प्रमुच्चार्य ततो वायुबीजं च्छं च ततः पठेत् । अग्निजायां ततस्त्वेष चतुर्विंशाक्षरो मनुः ॥

oṃ ādau nama uccārya tato bhagavate padam। dakṣiṇeti padaṃ paścānmūrtaye padamuddharet। asmacchabdaṃ caturthyantaṃ medhā prajñāṃ padaṃ vadet । pramuccārya tato vāyubījaṃ cchaṃ ca tataḥ paṭhet । agnijāyāṃ tatastveṣa caturviṃśākṣaro manuḥ ॥

ध्यानम्। स्फटिकरजतवर्णं मौक्तिकीमक्षमालाममृतकलशविद्यां ज्ञानमुद्रां कराग्रे । दधतमुरगकक्ष्यं चन्द्रचूडं त्रिनेत्रं विधृतविविधभूषं दक्षिणामूर्तिमीडे ॥

dhyānam। sphaṭikarajatavarṇaṃ mauktikīmakṣamālāmamṛtakalaśavidyāṃ jñānamudrāṃ karāgre । dadhatamuragakakṣyaṃ candracūḍaṃ trinetraṃ vidhṛtavividhabhūṣaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe ॥

मन्त्रेण न्यासः । आदौ वेदादिमुच्चार्य स्वराद्यं सविसर्गकम् । पाञ्चर्णं तत उद्धत्य अतरं सविसर्गकम् । अन्ते समुद्धरेत्तारं मनुरेष नवाक्षरः।।

mantreṇa nyāsaḥ । ādau vedādimuccārya svarādyaṃ savisargakam । pāñcarṇaṃ tata uddhatya ataraṃ savisargakam । ante samuddharettāraṃ manureṣa navākṣaraḥ।।

मुद्रां भद्रार्धदात्रीं सपरशुहरिणं बाहुभिर्बाहुमेकं जान्वासक्तं दधानो भुजगवरसमाबद्ध- कक्ष्यो वटाधः । आसीनश्चन्द्रखण्डप्रतिघटित जटाक्षीरगौरस्त्रिनेत्रो दद्यादाद्यः शुकाद्यैर्मुनिभिर- भिवृतो भावशुद्धिं भवो नः ॥

mudrāṃ bhadrārdhadātrīṃ saparaśuhariṇaṃ bāhubhirbāhumekaṃ jānvāsaktaṃ dadhāno bhujagavarasamābaddha- kakṣyo vaṭādhaḥ । āsīnaścandrakhaṇḍapratighaṭita jaṭākṣīragaurastrinetro dadyādādyaḥ śukādyairmunibhira- bhivṛto bhāvaśuddhiṃ bhavo naḥ ॥

मन्त्रेण न्यासः ब्रह्मर्षिन्यासः-तारं ब्लूं नम उच्चार्य मायां वाग्भवमेव च । दक्षिणपदमुच्चार्य ततः स्यान्मूर्तये पदम् ॥

mantreṇa nyāsaḥ brahmarṣinyāsaḥ-tāraṃ blūṃ nama uccārya māyāṃ vāgbhavameva ca । dakṣiṇapadamuccārya tataḥ syānmūrtaye padam ॥

ज्ञानं देहि पदं पश्चाद्वह्निजायां ततो न्यसेत। मनुरष्टादशार्णोऽयं सर्वमन्त्रेषु गोपितः ॥

jñānaṃ dehi padaṃ paścādvahnijāyāṃ tato nyaseta। manuraṣṭādaśārṇo'yaṃ sarvamantreṣu gopitaḥ ॥

भस्मव्यापाण्डराङ्गः शशिशकलधरो ज्ञानमुद्राक्षमालावीणापुस्तैर्विराजकरकमलधरो योगपट्टाभिरामः । व्याख्यापीठे निषण्णो मुनिवरनिकरैः सेव्यमानः प्रसन्नः सव्याल: कृत्तिवासाः सततमवतु नो दक्षिणामूर्तिरीशः ॥

bhasmavyāpāṇḍarāṅgaḥ śaśiśakaladharo jñānamudrākṣamālāvīṇāpustairvirājakarakamaladharo yogapaṭṭābhirāmaḥ । vyākhyāpīṭhe niṣaṇṇo munivaranikaraiḥ sevyamānaḥ prasannaḥ savyāla: kṛttivāsāḥ satatamavatu no dakṣiṇāmūrtirīśaḥ ॥

मन्त्रेण न्यासः। (ब्रह्मर्षिन्यासः )। तारं परां रमाबीजं वदेत्साम्यशिवाय च। तुभ्यं चानलजायां च मनुदर्वादशवर्णकः ॥

mantreṇa nyāsaḥ। (brahmarṣinyāsaḥ )। tāraṃ parāṃ ramābījaṃ vadetsāmyaśivāya ca। tubhyaṃ cānalajāyāṃ ca manudarvādaśavarṇakaḥ ॥

वीणां करै: पुस्तकमक्षमालां बिभ्राणमभ्राभगलं वराढयम्। फणीन्द्रकक्ष्यं मुनिभिः शुकाद्यैः सेव्यं वटाधः कृतनीडमीडे ॥

vīṇāṃ karai: pustakamakṣamālāṃ bibhrāṇamabhrābhagalaṃ varāḍhayam। phaṇīndrakakṣyaṃ munibhiḥ śukādyaiḥ sevyaṃ vaṭādhaḥ kṛtanīḍamīḍe ॥

विष्णु ऋषिरनुष्टुप् छन्दः । देवता दक्षिणास्यः । मन्त्रेण न्यासः । तारं नमो भगवते तुभ्यं वटपदं ततः । मृलेति पदमुच्चार्य वासिने पदमुद्धरेत् ॥

viṣṇu ṛṣiranuṣṭup chandaḥ । devatā dakṣiṇāsyaḥ । mantreṇa nyāsaḥ । tāraṃ namo bhagavate tubhyaṃ vaṭapadaṃ tataḥ । mṛleti padamuccārya vāsine padamuddharet ॥

वागीशाय ततः पाश्चान्महाज्ञानपदं ततः । दायिने पदमुच्चार्य मायिने नम उद्धरेत्॥

vāgīśāya tataḥ pāścānmahājñānapadaṃ tataḥ । dāyine padamuccārya māyine nama uddharet॥

आनुष्टुभो मन्त्रराजः सर्वमन्त्रोत्तमोत्तमः ॥

ānuṣṭubho mantrarājaḥ sarvamantrottamottamaḥ ॥

ध्यानम्। मुद्रापुस्तकवह्निनागविलसद्बाहुं प्रसन्नाननं मुक्ताहारविभूषणं शशिकलाभास्वत्किरीटोज्जवलम्। अज्ञानापहमादिमादिमगिरामर्थं भवानीपतिं न्यग्रोधान्तनिवासिनं परगुरुं ध्यायाम्यभीष्टाप्तये ॥

dhyānam। mudrāpustakavahnināgavilasadbāhuṃ prasannānanaṃ muktāhāravibhūṣaṇaṃ śaśikalābhāsvatkirīṭojjavalam। ajñānāpahamādimādimagirāmarthaṃ bhavānīpatiṃ nyagrodhāntanivāsinaṃ paraguruṃ dhyāyāmyabhīṣṭāptaye ॥

मौनमुद्रा। सोऽहमिति यावदास्थितिः सा निष्ठा भवति ॥

maunamudrā। so'hamiti yāvadāsthitiḥ sā niṣṭhā bhavati ॥

तदभेदेन मन्त्राम्रेडनं ज्ञानसाधनम्॥

tadabhedena mantrāmreḍanaṃ jñānasādhanam॥

चित्ते तदेकतानता परिकरः ॥

citte tadekatānatā parikaraḥ ॥

अड़गचेष्टार्पणं बलिः ॥

aḍa़gaceṣṭārpaṇaṃ baliḥ ॥

त्रीणि प्रामानि कालः ॥

trīṇi prāmāni kālaḥ ॥

द्वादशान्तपदं स्थानमिति ॥

dvādaśāntapadaṃ sthānamiti ॥

ते ह पुनः श्रद्दधानास्तं प्रत्यूचुः । कथं वाऽस्योदयः । किं स्वरूपम्। को वाऽस्योपासक इति ॥

te ha punaḥ śraddadhānāstaṃ pratyūcuḥ । kathaṃ vā'syodayaḥ । kiṃ svarūpam। ko vā'syopāsaka iti ॥

स होवाच । वैराग्यतैलसंपूर्णे भक्तिवर्तिसमन्विते । प्रबोधपूर्णपात्रे तु ज्ञप्तिदीपं विलोकयेत्॥

sa hovāca । vairāgyatailasaṃpūrṇe bhaktivartisamanvite । prabodhapūrṇapātre tu jñaptidīpaṃ vilokayet॥

मोहान्धकारे नि:सारे उदेति स्वयमेव हि । वैराग्यमरणिं कृत्वा ज्ञानं कृत्वा तु चित्रगुम् ॥

mohāndhakāre ni:sāre udeti svayameva hi । vairāgyamaraṇiṃ kṛtvā jñānaṃ kṛtvā tu citragum ॥

गाढतामिस्रसंशान्त्यै गूढमर्थं निवेदयेत्। मोहभानुजसंक्रान्तं विवेकाख्यं मृकण्डुजम् ॥

gāḍhatāmisrasaṃśāntyai gūḍhamarthaṃ nivedayet। mohabhānujasaṃkrāntaṃ vivekākhyaṃ mṛkaṇḍujam ॥

तत्त्वाविचारपाशेन बद्धं द्वैतभयातुरम् । उज्जीवयन्निजानन्दे स्वस्वरूपेण संस्थितः ।।

tattvāvicārapāśena baddhaṃ dvaitabhayāturam । ujjīvayannijānande svasvarūpeṇa saṃsthitaḥ ।।

शेमुषी दक्षिणा प्रोक्ता सा यस्याभीक्षणे मुखम्। दक्षिणाभिमुखः प्रोक्तः शिवोऽसौ ब्रह्मवादिभिः ॥

śemuṣī dakṣiṇā proktā sā yasyābhīkṣaṇe mukham। dakṣiṇābhimukhaḥ proktaḥ śivo'sau brahmavādibhiḥ ॥

सर्गादिकाले भगवान्विरिञ्चिरुपास्यैनं सर्गसामर्थ्यमाप्य। तुतोष चित्ते वाञ्छितार्थाश्च लब्ध्वा धन्यः सोऽस्योपासको भवति धाता ॥

sargādikāle bhagavānviriñcirupāsyainaṃ sargasāmarthyamāpya। tutoṣa citte vāñchitārthāśca labdhvā dhanyaḥ so'syopāsako bhavati dhātā ॥

य इमां परमरहस्यशिवतत्त्वविद्यामधीते स सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति । य एवं वेद स कैवल्यमनुभवतीत्युपनिषत् ॥

ya imāṃ paramarahasyaśivatattvavidyāmadhīte sa sarvapāpebhyo mukto bhavati । ya evaṃ veda sa kaivalyamanubhavatītyupaniṣat ॥