(Chapter 50)
अथ ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते। प्रसादाद्ब्रह्मणस्तस्य विष्णोरद्भुतकर्मणः। रहस्यं ब्रह्मविद्याया ध्रुवाग्निं संप्रचक्षते ॥
atha brahmavidyopaniṣaducyate। prasādādbrahmaṇastasya viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ। rahasyaṃ brahmavidyāyā dhruvāgniṃ saṃpracakṣate ॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालत्रयं तथा ॥
omityekākṣaraṃ brahma yaduktaṃ brahmavādibhiḥ । śarīraṃ tasya vakṣyāmi sthānaṃ kālatrayaṃ tathā ॥
तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोऽग्नयः । तिस्त्रो मात्रार्धमात्रा च त्र्यक्षरस्य शिवस्य तु ॥
tatra devāstrayaḥ proktā lokā vedāstrayo'gnayaḥ । tistro mātrārdhamātrā ca tryakṣarasya śivasya tu ॥
ऋग्वेदो गार्हपत्यं च पृथिवी ब्रह्म एव च। अकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः ।।
ṛgvedo gārhapatyaṃ ca pṛthivī brahma eva ca। akārasya śarīraṃ tu vyākhyātaṃ brahmavādibhiḥ ।।
यजुर्वेदोऽन्तरिक्षं च दक्षिणाग्निस्तथैव च। विष्णुश्च भगवान्देव उकारः परिकीर्तितः ॥
yajurvedo'ntarikṣaṃ ca dakṣiṇāgnistathaiva ca। viṣṇuśca bhagavāndeva ukāraḥ parikīrtitaḥ ॥
सामवेदस्तथा द्यौशाहवनीयस्तथैव च। ईश्वरः परमो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥
sāmavedastathā dyauśāhavanīyastathaiva ca। īśvaraḥ paramo devo makāraḥ parikīrtitaḥ ॥
सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः । उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥
sūryamaṇḍalamadhye'tha hyakāraḥ śaṅkhamadhyagaḥ । ukāraścandrasaṃkāśastasya madhye vyavasthitaḥ ॥
मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः। तिस्त्रो मात्रास्तथा ज्ञेयाः सोमसूर्या ग्निरूपिणः ।।
makārastvagnisaṃkāśo vidhūmo vidyutopamaḥ। tistro mātrāstathā jñeyāḥ somasūryā gnirūpiṇaḥ ।।
शिखा तु दीपसंकाशा तस्मिन्नुपरि वर्तते । अर्धमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरि स्थिता ॥
śikhā tu dīpasaṃkāśā tasminnupari vartate । ardhamātrā tathā jñeyā praṇavasyopari sthitā ॥
पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा। सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथा परा ॥
padmasūtranibhā sūkṣmā śikhā sā dṛśyate parā। sā nāḍī sūryasaṃkāśā sūryaṃ bhittvā tathā parā ॥
द्विसप्ततिसहस्त्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि । वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्येव तिष्ठति ॥
dvisaptatisahastrāṇi nāḍīṃ bhittvā ca mūrdhani । varadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaṃ vyāpyeva tiṣṭhati ॥
कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये। ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥
kāṃsyaghaṇṭāninādastu yathā līyati śāntaye। oṅkārastu tathā yojyaḥ śāntaye sarvamicchatā ॥
यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
yasminvilīyate śabdastatparaṃ brahma gīyate । dhiyaṃ hi līyate brahma so'mṛtatvāya kalpate ॥
वायुस्तेजस्थाकाशस्त्रिविधो जीवसंज्ञकः । स जीवः प्राण इत्युक्तो वालाग्रशतकल्पितः ।।
vāyustejasthākāśastrividho jīvasaṃjñakaḥ । sa jīvaḥ prāṇa ityukto vālāgraśatakalpitaḥ ।।
नाभिस्थाने स्थितं विश्व शुद्धतत्त्वं सुनिर्मलम्। आदित्यमिव दीप्यन्तं रश्मिभिश्चखिलं शिवम्॥
nābhisthāne sthitaṃ viśva śuddhatattvaṃ sunirmalam। ādityamiva dīpyantaṃ raśmibhiścakhilaṃ śivam॥
सकारं च हकारं च जीवो जपति सर्वदा।नाभिरन्ध्राद्विनिष्क्रान्तं विषयव्याप्तिवर्जितम् ॥
sakāraṃ ca hakāraṃ ca jīvo japati sarvadā।nābhirandhrādviniṣkrāntaṃ viṣayavyāptivarjitam ॥
तेनेदं निष्कलं विद्यात्क्षीरात्सर्पिर्यथा तथा ।कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥
tenedaṃ niṣkalaṃ vidyātkṣīrātsarpiryathā tathā ।kāraṇenātmanā yuktaḥ prāṇāyāmaiśca pañcabhiḥ ॥
चतुष्कलासमायुक्तो भ्राम्यते च हृदि स्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वाऽहतः ॥
catuṣkalāsamāyukto bhrāmyate ca hṛdi sthitaḥ । golakastu yadā dehe kṣīradaṇḍena vā'hataḥ ॥
एतस्मिन्वसते शीघ्रमविश्रान्तं महाखगः । यावन्निःश्वसितो जीवस्तावन्निष्कलतां गतः ॥
etasminvasate śīghramaviśrāntaṃ mahākhagaḥ । yāvanniḥśvasito jīvastāvanniṣkalatāṃ gataḥ ॥
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम् ॥
nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt। anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam ॥
स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते । रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः ॥
svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate । recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ ॥
नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः । मस्तकस्थामृतास्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम्॥
nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ । mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram॥
दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे। अभिषिच्यामृतेनैव हंसहंसेति यो जपेत् ॥
dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame। abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsahaṃseti yo japet ॥
जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते । एवं दिने दिने कुर्यादणिमादिविभूतये ॥
jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate । evaṃ dine dine kuryādaṇimādivibhūtaye ॥
ईश्वरत्वमवाप्नोति सदाभ्यासरतः पुमान्। बहवो नैकमार्गेण प्राप्ता नित्यत्वमागताः ॥
īśvaratvamavāpnoti sadābhyāsarataḥ pumān। bahavo naikamārgeṇa prāptā nityatvamāgatāḥ ॥
हंसविद्यामृते लोके नास्ति नित्यत्वसाधनम्। यो ददाति महाविद्यां हंसाख्यां पारमेश्वरीम्॥
haṃsavidyāmṛte loke nāsti nityatvasādhanam। yo dadāti mahāvidyāṃ haṃsākhyāṃ pārameśvarīm॥
तस्य दास्यं सदा कुर्यात्प्रज्ञया परया सह। शुभं वाऽशुभमन्यद्वा यदुक्तं गुरुणा भुवि ॥
tasya dāsyaṃ sadā kuryātprajñayā parayā saha। śubhaṃ vā'śubhamanyadvā yaduktaṃ guruṇā bhuvi ॥
तत्कुर्यादविचारेण शिष्यः संतोषसंयुतः । हंसविद्यामिमां लब्ध्वा गुरुशुश्रूषया नरः ॥
tatkuryādavicāreṇa śiṣyaḥ saṃtoṣasaṃyutaḥ । haṃsavidyāmimāṃ labdhvā guruśuśrūṣayā naraḥ ॥
आत्मानमात्मना साक्षाद्ब्रह्म बुद्धवा सुनिश्चलम्।देहजात्यादिसंबन्धान्वर्णाश्रमसमन्वितान्॥
ātmānamātmanā sākṣādbrahma buddhavā suniścalam।dehajātyādisaṃbandhānvarṇāśramasamanvitān॥
वेदशास्त्राणि चान्यानि पदपांसुमिव त्यजेत् । गुरुभक्तिं सदा कुर्याच्छ्रेयसे भूयसे नरः ॥
vedaśāstrāṇi cānyāni padapāṃsumiva tyajet । gurubhaktiṃ sadā kuryācchreyase bhūyase naraḥ ॥
गुरुरेव हरिः साक्षान्नान्य इत्यब्रवीच्छ्रुतिः ॥
gurureva hariḥ sākṣānnānya ityabravīcchrutiḥ ॥
श्रुत्या यदुक्तं परमार्थमेव तत्संशयो नात्र ततः समस्तम्। श्रुत्या विरोधे न भवेत्प्रमाणं भवेदनर्थाय विना प्रमाणम्॥
śrutyā yaduktaṃ paramārthameva tatsaṃśayo nātra tataḥ samastam। śrutyā virodhe na bhavetpramāṇaṃ bhavedanarthāya vinā pramāṇam॥
देहस्थ: सकलो ज्ञेयो निष्कलो देहवर्जितः । आप्तोपदेशगम्योऽसौ सर्वतः समवस्थितः ॥
dehastha: sakalo jñeyo niṣkalo dehavarjitaḥ । āptopadeśagamyo'sau sarvataḥ samavasthitaḥ ॥
हंसहंसेति यो ब्रूयादंधसो ब्रह्मा हरिः शिवः। गुरुवक्त्रात्तु लभ्येत प्रत्यक्षं सर्वतोमुखम् ॥
haṃsahaṃseti yo brūyādaṃdhaso brahmā hariḥ śivaḥ। guruvaktrāttu labhyeta pratyakṣaṃ sarvatomukham ॥
तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः । पुरुषस्य शरीरेऽस्मिन्स बाह्याभ्यन्तरे तथा ॥
tileṣu ca yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ । puruṣasya śarīre'sminsa bāhyābhyantare tathā ॥
उल्काहस्तो यथालोके द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत्।ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् ॥
ulkāhasto yathāloke dravyamālokya tāṃ tyajet।jñānena jñeyamālokya paścājjñānaṃ parityajet ॥
पुष्पवत्सकलं विद्याद्गन्धस्तस्य तु निष्कलः ।वृक्षस्तु सकलं विद्याच्छाया तस्य तु निष्कला ॥
puṣpavatsakalaṃ vidyādgandhastasya tu niṣkalaḥ ।vṛkṣastu sakalaṃ vidyācchāyā tasya tu niṣkalā ॥
निष्कलः सकलो भावः सर्वत्रैव व्यवस्थितः । उपायः सकलस्तद्वदुपेयश्चैव निष्कलः ॥
niṣkalaḥ sakalo bhāvaḥ sarvatraiva vyavasthitaḥ । upāyaḥ sakalastadvadupeyaścaiva niṣkalaḥ ॥
सकले सकलो भावो निष्कले निष्कलस्तथा। एकमात्र द्विमात्रश्च त्रिमात्रश्चैव भेदतः ॥
sakale sakalo bhāvo niṣkale niṣkalastathā। ekamātra dvimātraśca trimātraścaiva bhedataḥ ॥
अर्धमात्रा परा ज्ञेया तत ऊर्ध्वं परत्परम् । पञ्चधा पञ्चदैवत्यं सकलं परिपठ्यते ॥
ardhamātrā parā jñeyā tata ūrdhvaṃ paratparam । pañcadhā pañcadaivatyaṃ sakalaṃ paripaṭhyate ॥
ब्रह्मणो हृदयस्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः । तालुमध्ये स्थितो रुद्रो ललाटस्थो महेश्वरः ।।
brahmaṇo hṛdayasthānaṃ kaṇṭhe viṣṇuḥ samāśritaḥ । tālumadhye sthito rudro lalāṭastho maheśvaraḥ ।।
नासाग्रे अच्युतं विद्यात्तस्यान्ते तु परं पदम्। परत्वात्तु परं नास्तीत्येवं शास्त्रस्य निर्णयः ॥
nāsāgre acyutaṃ vidyāttasyānte tu paraṃ padam। paratvāttu paraṃ nāstītyevaṃ śāstrasya nirṇayaḥ ॥
देहातीतं तु तं विद्यान्नासाग्रे द्वादशाङ्गुलम्। तदन्तं तं विजानीयात्तत्रस्थो व्यापयेत्प्रभुः ॥
dehātītaṃ tu taṃ vidyānnāsāgre dvādaśāṅgulam। tadantaṃ taṃ vijānīyāttatrastho vyāpayetprabhuḥ ॥
मनोऽप्यन्यत्र निक्षिप्तं चक्षुरन्यत्र पातितम् । तथापि योगिनां योगो ह्यविच्छिन्नः प्रवर्तते ।।
mano'pyanyatra nikṣiptaṃ cakṣuranyatra pātitam । tathāpi yogināṃ yogo hyavicchinnaḥ pravartate ।।
एतत्तु परमं गुह्यमेतत्तु परमं शुभम्। नातः परतरं किंचिन्नातः परतरं शुभम् ॥
etattu paramaṃ guhyametattu paramaṃ śubham। nātaḥ parataraṃ kiṃcinnātaḥ parataraṃ śubham ॥
शुद्धज्ञानामृतं प्राप्य परमाक्षरनिर्णयम् । गुह्याद्ह्यतमं गोप्यं ग्रहणीयं प्रयत्नतः ॥
śuddhajñānāmṛtaṃ prāpya paramākṣaranirṇayam । guhyādhyatamaṃ gopyaṃ grahaṇīyaṃ prayatnataḥ ॥
नापुत्राय प्रदातव्यं नाशिष्याय कदाचन। गुरुदेवाय भक्ताय नित्यं भक्तिपराय च ॥
nāputrāya pradātavyaṃ nāśiṣyāya kadācana। gurudevāya bhaktāya nityaṃ bhaktiparāya ca ॥
प्रदातव्यमिदं शास्त्रं नेतरेभ्यः प्रदापयेत्। दाताऽस्य नरकं याति सिध्यते न कदाचन ॥
pradātavyamidaṃ śāstraṃ netarebhyaḥ pradāpayet। dātā'sya narakaṃ yāti sidhyate na kadācana ॥
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा ॥
gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ । yatra tatra sthito jñānī paramākṣaravitsadā ॥
विषयी विषयासक्तो याति देहान्तरे शुभम्।ज्ञानादेवास्य शास्त्रस्य सर्वावस्थोऽपि मानवः ।।
viṣayī viṣayāsakto yāti dehāntare śubham।jñānādevāsya śāstrasya sarvāvastho'pi mānavaḥ ।।
ब्रह्महत्याश्वमेधाद्यैः पुण्यपापैर्न लिप्यते । चोदको बोधकश्चैव मोक्षदश्च परः स्मृतः ।।
brahmahatyāśvamedhādyaiḥ puṇyapāpairna lipyate । codako bodhakaścaiva mokṣadaśca paraḥ smṛtaḥ ।।
इत्येषां त्रिविधो ज्ञेय आचार्यस्तु महीतले । चोदको दर्शयेन्मार्गं बोधकः स्थानमाचरेत् ॥
ityeṣāṃ trividho jñeya ācāryastu mahītale । codako darśayenmārgaṃ bodhakaḥ sthānamācaret ॥
मोक्षदस्तु परं तत्त्वं यज्ज्ञात्वा परमश्नुते । प्रत्यक्षयजनं देहे संक्षेपाच्छृणु गौतम ॥
mokṣadastu paraṃ tattvaṃ yajjñātvā paramaśnute । pratyakṣayajanaṃ dehe saṃkṣepācchṛṇu gautama ॥
तेनेष्ट्वा स नरो याति शाश्वतं पदमव्ययम्। स्वयमेव तु संपश्येद्देहे बिन्दुं च निष्कलम्॥
teneṣṭvā sa naro yāti śāśvataṃ padamavyayam। svayameva tu saṃpaśyeddehe binduṃ ca niṣkalam॥
अयने द्वे च विषुवे सदा पश्यति मार्गवित्। कृत्वा यामं पुरा वत्स रेचपूरककुम्भकान्॥
ayane dve ca viṣuve sadā paśyati mārgavit। kṛtvā yāmaṃ purā vatsa recapūrakakumbhakān॥
पूर्वं चोभयमुच्चार्य अर्चयेत्तु यथाक्रमम्।नमस्कारेण योगेन मुद्रयारभ्य चार्चयेत् ॥
pūrvaṃ cobhayamuccārya arcayettu yathākramam।namaskāreṇa yogena mudrayārabhya cārcayet ॥
सूर्यस्य ग्रहणं वत्स प्रत्यक्षयजनं स्मृतम्। ज्ञानात्सायुज्यमेवोक्तं तोये तोयं यथा तथा ॥
sūryasya grahaṇaṃ vatsa pratyakṣayajanaṃ smṛtam। jñānātsāyujyamevoktaṃ toye toyaṃ yathā tathā ॥
एते गुणाः प्रवर्तन्ते योगाभ्यासकृतश्रमैः । तस्माद्योगं समादाय सर्वदुःखबहिष्कृतः ॥
ete guṇāḥ pravartante yogābhyāsakṛtaśramaiḥ । tasmādyogaṃ samādāya sarvaduḥkhabahiṣkṛtaḥ ॥
योगध्यानं सदा कृत्वा ज्ञानं तन्मयतां व्रजेत्।ज्ञानात्स्वरूपं परमं हंसमन्त्रं समुच्चरेत् ॥
yogadhyānaṃ sadā kṛtvā jñānaṃ tanmayatāṃ vrajet।jñānātsvarūpaṃ paramaṃ haṃsamantraṃ samuccaret ॥
प्राणिनां देहमध्ये तु स्थितो हंसः सदाऽच्युतः ।हंस एव परं सत्यं हंस एव तु शक्तिकम् ॥
prāṇināṃ dehamadhye tu sthito haṃsaḥ sadā'cyutaḥ ।haṃsa eva paraṃ satyaṃ haṃsa eva tu śaktikam ॥
हंस एव परं वाक्यं हंस एव तु वैदिकम् । हंस एव परो रुद्रो हंस एव परात्परम् ॥
haṃsa eva paraṃ vākyaṃ haṃsa eva tu vaidikam । haṃsa eva paro rudro haṃsa eva parātparam ॥
सर्वदेवस्य मध्यस्थो हंस एव महेश्वरः । पृथिव्यादिशिवान्तं तु अकाराद्याश्च वर्णकाः ॥
sarvadevasya madhyastho haṃsa eva maheśvaraḥ । pṛthivyādiśivāntaṃ tu akārādyāśca varṇakāḥ ॥
कूटान्ता हंस एव स्यान्मातृकेति व्यवस्थिताः । मातृकारहितं मन्त्रमादिशन्ते न कुत्रचित् ॥
kūṭāntā haṃsa eva syānmātṛketi vyavasthitāḥ । mātṛkārahitaṃ mantramādiśante na kutracit ॥
हंसज्योतिरनुपम्यं देव मध्ये व्यवस्थितम् । दक्षिणामुखमाश्रित्य ज्ञानमुद्रां प्रकल्पयेत् ॥
haṃsajyotiranupamyaṃ deva madhye vyavasthitam । dakṣiṇāmukhamāśritya jñānamudrāṃ prakalpayet ॥
सदा समाधिं कुर्वीत हंसमन्त्रमनुस्मरन् । निर्मलस्फटिकाकारं दिव्यरूपमनुत्तमम् ॥
sadā samādhiṃ kurvīta haṃsamantramanusmaran । nirmalasphaṭikākāraṃ divyarūpamanuttamam ॥
मध्यदेशे परं हंसं ज्ञानमुद्रात्मरूपकम्। प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥
madhyadeśe paraṃ haṃsaṃ jñānamudrātmarūpakam। prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ ॥
पञ्चकर्मेन्द्रियैर्युक्ताः क्रियाशक्तिबलोद्यताः । नाग: कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनंजयः ।।
pañcakarmendriyairyuktāḥ kriyāśaktibalodyatāḥ । nāga: kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ ।।
पञ्चज्ञानेन्द्रियैर्युक्ता ज्ञानशक्तिबलोद्यताः । पावकः शक्तिमध्ये तु नाभिचक्रे रविः स्थितः ॥
pañcajñānendriyairyuktā jñānaśaktibalodyatāḥ । pāvakaḥ śaktimadhye tu nābhicakre raviḥ sthitaḥ ॥
बन्धमुद्रा कृता येन नासाग्रे तु स्वलोचने। अकारे वह्निरित्याहुरुकारे हृदि संस्थितः ॥
bandhamudrā kṛtā yena nāsāgre tu svalocane। akāre vahnirityāhurukāre hṛdi saṃsthitaḥ ॥
मकारे च भ्रुवोर्मध्ये प्राणशक्त्या प्रबोधयेत् । ब्रह्मग्रन्थिरकारे च विष्णुग्रन्थिर्हृदि स्थितः ।।
makāre ca bhruvormadhye prāṇaśaktyā prabodhayet । brahmagranthirakāre ca viṣṇugranthirhṛdi sthitaḥ ।।
रुद्रग्रन्थिर्भ्रुवोर्मध्ये भिद्यतेऽक्षरवायुना। अकारे संस्थितो ब्रह्मा उकारे विष्णुरास्थितः ॥
rudragranthirbhruvormadhye bhidyate'kṣaravāyunā। akāre saṃsthito brahmā ukāre viṣṇurāsthitaḥ ॥
मकारे संस्थितो रुद्रस्ततोऽस्यान्तः परात्परः।कण्ठं संकुच्य नाड्यादौ स्तम्भिते येन शक्तितः ॥
makāre saṃsthito rudrastato'syāntaḥ parātparaḥ।kaṇṭhaṃ saṃkucya nāḍyādau stambhite yena śaktitaḥ ॥
रसना पीयमानेयं षोडशी वोर्ध्वगामिनी । त्रिकूटं त्रिविधा चैव गोलाखं निखरं तथा ॥
rasanā pīyamāneyaṃ ṣoḍaśī vordhvagāminī । trikūṭaṃ trividhā caiva golākhaṃ nikharaṃ tathā ॥
त्रिशङ्खवज्रमोंकारमूर्ध्वनालं भ्रुवोर्मुखम्। कुण्डलीं चालयप्राणान्भेदयन्शशिमण्डलम् ॥
triśaṅkhavajramoṃkāramūrdhvanālaṃ bhruvormukham। kuṇḍalīṃ cālayaprāṇānbhedayanśaśimaṇḍalam ॥
साधयन्वज्रकुम्भानि नव द्वाराणि बन्धयेत् । सुमनः पवनारूढः सरागो निर्गुणस्तथा ।।
sādhayanvajrakumbhāni nava dvārāṇi bandhayet । sumanaḥ pavanārūḍhaḥ sarāgo nirguṇastathā ।।
ब्रह्मस्थाने तु नादः स्याच्छंकिन्यमृतवर्षिणी। षट्चक्रमण्डलोद्धारं ज्ञानदीपं प्रकाशयेत्॥
brahmasthāne tu nādaḥ syācchaṃkinyamṛtavarṣiṇī। ṣaṭcakramaṇḍaloddhāraṃ jñānadīpaṃ prakāśayet॥
सर्वभूतस्थितं देवं सर्वेशं नित्यमर्चयेत्। आत्मरूपं तमालोक्य ज्ञानरूपं निरामयम् ॥
sarvabhūtasthitaṃ devaṃ sarveśaṃ nityamarcayet। ātmarūpaṃ tamālokya jñānarūpaṃ nirāmayam ॥
दृश्यन्तं दिव्यरूपेण सर्वव्यापी निरञ्जनः । हंस हंस वदेद्वाक्यं प्राणिनां देहमाश्रितः । स प्राणापानयोर्ग्रन्थिरजपेत्यभिधीयते ॥
dṛśyantaṃ divyarūpeṇa sarvavyāpī nirañjanaḥ । haṃsa haṃsa vadedvākyaṃ prāṇināṃ dehamāśritaḥ । sa prāṇāpānayorgranthirajapetyabhidhīyate ॥
सहस्त्रमेकं द्वययुतं षट्शतं चैव सर्वदा। उच्चरन्पठितो हंसः सोऽहमित्यभिधीयते ॥
sahastramekaṃ dvayayutaṃ ṣaṭśataṃ caiva sarvadā। uccaranpaṭhito haṃsaḥ so'hamityabhidhīyate ॥
पूर्वभागे ह्यधोलिङ्गं शिखिन्यां चैव पश्चिमम्।ज्योतिर्लिङ्गं भ्रुवोर्मध्ये नित्यं ध्यायेत्सदा यतिः ।।
pūrvabhāge hyadholiṅgaṃ śikhinyāṃ caiva paścimam।jyotirliṅgaṃ bhruvormadhye nityaṃ dhyāyetsadā yatiḥ ।।
अच्युतोऽहमचिन्त्योऽहमतर्क्योऽहमजोऽस्म्यहम्। अव्रणोऽहमकायोऽहमनङ्गोऽस्म्यभयोऽस्म्यहम्॥
acyuto'hamacintyo'hamatarkyo'hamajo'smyaham। avraṇo'hamakāyo'hamanaṅgo'smyabhayo'smyaham॥
अशब्दोऽहमरूपोऽहमस्पर्शोऽस्म्यहमद्वयः। अरसोऽहमगन्धोऽहमनादिरमृतोऽस्म्यहम् ॥
aśabdo'hamarūpo'hamasparśo'smyahamadvayaḥ। araso'hamagandho'hamanādiramṛto'smyaham ॥
अक्षयोऽहमलिङ्गोऽहमजरोऽस्म्यकलोऽस्म्यहम्। अप्राणोऽहममूकोऽहमचिन्त्योऽस्म्यकृतोऽस्म्यहम्॥
akṣayo'hamaliṅgo'hamajaro'smyakalo'smyaham। aprāṇo'hamamūko'hamacintyo'smyakṛto'smyaham॥
अन्तर्याम्यहमग्राह्योऽनिर्देश्योऽहमलक्षणः। अगोत्रोऽहमगात्रोऽहमचक्षुष्कोऽस्म्यवागहम् ॥
antaryāmyahamagrāhyo'nirdeśyo'hamalakṣaṇaḥ। agotro'hamagātro'hamacakṣuṣko'smyavāgaham ॥
अदृश्योऽहमवर्णोऽहमखण्डोऽस्म्यहमद्भुतः । अश्रुतोऽहमदृष्टोऽहमन्वेष्टव्योऽमरोऽस्म्यहम्॥
adṛśyo'hamavarṇo'hamakhaṇḍo'smyahamadbhutaḥ । aśruto'hamadṛṣṭo'hamanveṣṭavyo'maro'smyaham॥
अवायुरप्यनाकाशोऽतेजस्कोऽव्यभिचार्यहम्।अमतोऽहमजातोऽहमतिसूक्ष्मोऽविकार्यहम्॥
avāyurapyanākāśo'tejasko'vyabhicāryaham।amato'hamajāto'hamatisūkṣmo'vikāryaham॥
अरजस्कोऽतमस्कोऽहमसत्त्वोऽस्म्यगुणोऽस्म्यहम्।। अमायोऽनुभवात्माहमनन्योऽविषयोऽस्म्यहम्॥
arajasko'tamasko'hamasattvo'smyaguṇo'smyaham।। amāyo'nubhavātmāhamananyo'viṣayo'smyaham॥
अद्वैतोऽहमपूर्णोऽहमबाह्योऽहमनन्तरः । अश्रोत्रोऽहमदीर्घोऽहमव्यक्तोऽहमनामयः ॥
advaito'hamapūrṇo'hamabāhyo'hamanantaraḥ । aśrotro'hamadīrgho'hamavyakto'hamanāmayaḥ ॥
अद्वयानन्दविज्ञानघनोऽस्म्यहमविक्रियः। अनिच्छोऽहमलेपोऽहमकर्तास्म्यहमद्वयः ॥
advayānandavijñānaghano'smyahamavikriyaḥ। aniccho'hamalepo'hamakartāsmyahamadvayaḥ ॥
अविद्याकार्यहीनोऽहमवाड्मनसगोचरः । अनल्पोऽहमशोकोऽहमविकल्पोऽस्म्यविज्वलन्॥
avidyākāryahīno'hamavāḍmanasagocaraḥ । analpo'hamaśoko'hamavikalpo'smyavijvalan॥
आदिमध्यान्तहीनोऽहमाकाशसदृशोऽस्म्यहम्। आत्मचैतन्यरूपोऽहममानन्दचिद्धनः ॥
ādimadhyāntahīno'hamākāśasadṛśo'smyaham। ātmacaitanyarūpo'hamamānandaciddhanaḥ ॥
आनन्दामृतरूपोऽहमात्मसंस्थोऽहमन्तरः । आत्मकामोऽहमकाशात्परमात्मेश्वरोऽस्म्यहम्॥
ānandāmṛtarūpo'hamātmasaṃstho'hamantaraḥ । ātmakāmo'hamakāśātparamātmeśvaro'smyaham॥
ईशानोऽस्म्यहमीड्योऽहमहमुत्तमपूरुषः । उत्कृष्टोऽहमुपद्रष्टाऽहमुत्तरतरोऽस्म्यहम् ॥
īśāno'smyahamīḍyo'hamahamuttamapūruṣaḥ । utkṛṣṭo'hamupadraṣṭā'hamuttarataro'smyaham ॥
केवलोऽहं कविः कर्माध्यक्षोऽहं करणाधिपः । गुहाशयोऽहं गोप्ताहं चक्षुषश्चक्षुरस्म्यहम्॥
kevalo'haṃ kaviḥ karmādhyakṣo'haṃ karaṇādhipaḥ । guhāśayo'haṃ goptāhaṃ cakṣuṣaścakṣurasmyaham॥
चिदानन्दोऽस्म्यहं चेता चिद्धनश्चिन्मयोऽस्म्यहम्। ज्योतिर्मयोऽस्म्यहं ज्यायाञ्ज्योतिषां ज्योतिरस्म्यहम् ॥
cidānando'smyahaṃ cetā ciddhanaścinmayo'smyaham। jyotirmayo'smyahaṃ jyāyāñjyotiṣāṃ jyotirasmyaham ॥
तमसः साक्ष्यहं तुर्यतुर्योऽहं तमसः परः ।दिव्यो देवोऽस्मि दुर्दर्शो दृष्टाध्यायो ध्रुवोऽस्म्यहम्॥
tamasaḥ sākṣyahaṃ turyaturyo'haṃ tamasaḥ paraḥ ।divyo devo'smi durdarśo dṛṣṭādhyāyo dhruvo'smyaham॥
नित्योऽहं निरवद्योऽहं निष्क्रियोऽस्मि निरञ्जनः। निर्मलो निर्विकल्पोऽहं निराख्यातोऽस्मि निश्चलः ॥
nityo'haṃ niravadyo'haṃ niṣkriyo'smi nirañjanaḥ। nirmalo nirvikalpo'haṃ nirākhyāto'smi niścalaḥ ॥
निर्विकारो नित्यपूतो निर्गुणो निस्पृहोऽस्म्यहम्।निरिन्द्रियो नियन्ताहं निरपेक्षोऽस्मि निष्कलः ॥
nirvikāro nityapūto nirguṇo nispṛho'smyaham।nirindriyo niyantāhaṃ nirapekṣo'smi niṣkalaḥ ॥
पुरुषः परमात्माहं पुराणः परमोऽस्म्यहम्। परावरोऽस्म्यहं प्राज्ञः प्रपञ्चोपशमोऽस्म्यहम्॥
puruṣaḥ paramātmāhaṃ purāṇaḥ paramo'smyaham। parāvaro'smyahaṃ prājñaḥ prapañcopaśamo'smyaham॥
परामृतोऽस्म्यहं पूर्णः प्रभुरस्मि पुरातनः । पूर्णानन्दैकबोधोऽहं प्रत्यगेकरसोऽस्म्यहम्॥
parāmṛto'smyahaṃ pūrṇaḥ prabhurasmi purātanaḥ । pūrṇānandaikabodho'haṃ pratyagekaraso'smyaham॥
प्रज्ञातोऽहं प्रशान्तोऽहं प्रकाशः परमेश्वरः ।एकधा चिन्त्यमानोऽहं द्वैताद्वैतविलक्षणः ॥
prajñāto'haṃ praśānto'haṃ prakāśaḥ parameśvaraḥ ।ekadhā cintyamāno'haṃ dvaitādvaitavilakṣaṇaḥ ॥
बुद्धोऽहं भूतपालोऽहं भारूपो भगवानहम्। महादेवो महानस्मि महाज्ञेयो महेश्वरः ॥
buddho'haṃ bhūtapālo'haṃ bhārūpo bhagavānaham। mahādevo mahānasmi mahājñeyo maheśvaraḥ ॥
विमुक्तोऽहं विभुरहं वरेण्यो व्यापकोऽस्म्यहम्। वैश्वानरो वासुदेवो विश्वतश्चक्षुरस्म्यहम्॥
vimukto'haṃ vibhurahaṃ vareṇyo vyāpako'smyaham। vaiśvānaro vāsudevo viśvataścakṣurasmyaham॥
विश्वाधिकोऽहं विशदो विष्णुर्विश्वकृदस्म्यहम्। शुद्धोऽस्मि शुक्रः शान्तोऽस्मि शाश्वतोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् ॥
viśvādhiko'haṃ viśado viṣṇurviśvakṛdasmyaham। śuddho'smi śukraḥ śānto'smi śāśvato'smi śivo'smyaham ॥
सर्वभूतान्तरात्माहमहमस्मि सनातनः। अहं सकृद्विभातोऽस्मि स्वे महिम्नि सदा स्थितः ॥
sarvabhūtāntarātmāhamahamasmi sanātanaḥ। ahaṃ sakṛdvibhāto'smi sve mahimni sadā sthitaḥ ॥
सर्वान्तरः स्वयंज्योतिः सर्वाधिपतिरस्म्यहम्। सर्वभूताधिवासोऽहं सर्वव्यापी स्वराडहम् ॥
sarvāntaraḥ svayaṃjyotiḥ sarvādhipatirasmyaham। sarvabhūtādhivāso'haṃ sarvavyāpī svarāḍaham ॥
समस्तसाक्षी सर्वात्मा सर्वभूतगुहाशयः । सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ॥
samastasākṣī sarvātmā sarvabhūtaguhāśayaḥ । sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ ॥
स्थानत्रयव्यतीतोऽहं सर्वानुग्राहकोऽस्म्यहम्। सच्चिदानन्दपूर्णात्मा सर्वप्रेमास्पदोऽस्म्यहम्॥
sthānatrayavyatīto'haṃ sarvānugrāhako'smyaham। saccidānandapūrṇātmā sarvapremāspado'smyaham॥
सच्चिदानन्दमात्रोऽहं स्वप्रकाशोऽस्मि चिद्धनः। सत्त्वस्वरूपसन्मात्रसिद्धसर्वात्मकोऽस्म्यहम्॥
saccidānandamātro'haṃ svaprakāśo'smi ciddhanaḥ। sattvasvarūpasanmātrasiddhasarvātmako'smyaham॥
सर्वाधिष्ठानसन्मात्रः सर्वबन्धहरोऽस्म्यहम्। सर्वग्रासोऽस्म्यहं सर्वद्रष्टा सर्वानुभूरहम् ॥ एवं यो वेद तत्त्वेन स वै पुरुष उच्यते इत्युपनिषत् ॥
sarvādhiṣṭhānasanmātraḥ sarvabandhaharo'smyaham। sarvagrāso'smyahaṃ sarvadraṣṭā sarvānubhūraham ॥ evaṃ yo veda tattvena sa vai puruṣa ucyate ityupaniṣat ॥
