Brahmavidya Upanishad

अथ ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते। प्रसादाद्ब्रह्मणस्तस्य विष्णोरद्भुतकर्मणः। रहस्यं ब्रह्मविद्याया ध्रुवाग्निं संप्रचक्षते ॥

atha brahmavidyopaniṣaducyate। prasādādbrahmaṇastasya viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ। rahasyaṃ brahmavidyāyā dhruvāgniṃ saṃpracakṣate ॥

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालत्रयं तथा ॥

omityekākṣaraṃ brahma yaduktaṃ brahmavādibhiḥ । śarīraṃ tasya vakṣyāmi sthānaṃ kālatrayaṃ tathā ॥

तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोऽग्नयः । तिस्त्रो मात्रार्धमात्रा च त्र्यक्षरस्य शिवस्य तु ॥

tatra devāstrayaḥ proktā lokā vedāstrayo'gnayaḥ । tistro mātrārdhamātrā ca tryakṣarasya śivasya tu ॥

ऋग्वेदो गार्हपत्यं च पृथिवी ब्रह्म एव च। अकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः ।।

ṛgvedo gārhapatyaṃ ca pṛthivī brahma eva ca। akārasya śarīraṃ tu vyākhyātaṃ brahmavādibhiḥ ।।

यजुर्वेदोऽन्तरिक्षं च दक्षिणाग्निस्तथैव च। विष्णुश्च भगवान्देव उकारः परिकीर्तितः ॥

yajurvedo'ntarikṣaṃ ca dakṣiṇāgnistathaiva ca। viṣṇuśca bhagavāndeva ukāraḥ parikīrtitaḥ ॥

सामवेदस्तथा द्यौशाहवनीयस्तथैव च। ईश्वरः परमो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥

sāmavedastathā dyauśāhavanīyastathaiva ca। īśvaraḥ paramo devo makāraḥ parikīrtitaḥ ॥

सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः । उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥

sūryamaṇḍalamadhye'tha hyakāraḥ śaṅkhamadhyagaḥ । ukāraścandrasaṃkāśastasya madhye vyavasthitaḥ ॥

मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः। तिस्त्रो मात्रास्तथा ज्ञेयाः सोमसूर्या ग्निरूपिणः ।।

makārastvagnisaṃkāśo vidhūmo vidyutopamaḥ। tistro mātrāstathā jñeyāḥ somasūryā gnirūpiṇaḥ ।।

शिखा तु दीपसंकाशा तस्मिन्नुपरि वर्तते । अर्धमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरि स्थिता ॥

śikhā tu dīpasaṃkāśā tasminnupari vartate । ardhamātrā tathā jñeyā praṇavasyopari sthitā ॥

पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा। सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथा परा ॥

padmasūtranibhā sūkṣmā śikhā sā dṛśyate parā। sā nāḍī sūryasaṃkāśā sūryaṃ bhittvā tathā parā ॥

द्विसप्ततिसहस्त्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि । वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्येव तिष्ठति ॥

dvisaptatisahastrāṇi nāḍīṃ bhittvā ca mūrdhani । varadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaṃ vyāpyeva tiṣṭhati ॥

कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये। ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥

kāṃsyaghaṇṭāninādastu yathā līyati śāntaye। oṅkārastu tathā yojyaḥ śāntaye sarvamicchatā ॥

यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

yasminvilīyate śabdastatparaṃ brahma gīyate । dhiyaṃ hi līyate brahma so'mṛtatvāya kalpate ॥

वायुस्तेजस्थाकाशस्त्रिविधो जीवसंज्ञकः । स जीवः प्राण इत्युक्तो वालाग्रशतकल्पितः ।।

vāyustejasthākāśastrividho jīvasaṃjñakaḥ । sa jīvaḥ prāṇa ityukto vālāgraśatakalpitaḥ ।।

नाभिस्थाने स्थितं विश्व शुद्धतत्त्वं सुनिर्मलम्। आदित्यमिव दीप्यन्तं रश्मिभिश्चखिलं शिवम्॥

nābhisthāne sthitaṃ viśva śuddhatattvaṃ sunirmalam। ādityamiva dīpyantaṃ raśmibhiścakhilaṃ śivam॥

सकारं च हकारं च जीवो जपति सर्वदा।नाभिरन्ध्राद्विनिष्क्रान्तं विषयव्याप्तिवर्जितम् ॥

sakāraṃ ca hakāraṃ ca jīvo japati sarvadā।nābhirandhrādviniṣkrāntaṃ viṣayavyāptivarjitam ॥

तेनेदं निष्कलं विद्यात्क्षीरात्सर्पिर्यथा तथा ।कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥

tenedaṃ niṣkalaṃ vidyātkṣīrātsarpiryathā tathā ।kāraṇenātmanā yuktaḥ prāṇāyāmaiśca pañcabhiḥ ॥

चतुष्कलासमायुक्तो भ्राम्यते च हृदि स्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वाऽहतः ॥

catuṣkalāsamāyukto bhrāmyate ca hṛdi sthitaḥ । golakastu yadā dehe kṣīradaṇḍena vā'hataḥ ॥

एतस्मिन्वसते शीघ्रमविश्रान्तं महाखगः । यावन्निःश्वसितो जीवस्तावन्निष्कलतां गतः ॥

etasminvasate śīghramaviśrāntaṃ mahākhagaḥ । yāvanniḥśvasito jīvastāvanniṣkalatāṃ gataḥ ॥

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम् ॥

nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt। anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam ॥