Shandilya Upanishad śā

शाण्डिल्यो ह वा अथर्वाणं पप्रच्छआत्मलाभोपायभूतमष्टाङ्गयोगमनुब्रूहीति । स होवाचाथर्वा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टाङ्गानि।तत्र दश यमाः। तथा नियमाः । आसनान्यष्टौ। त्रयः प्राणायामाः। पञ्च प्रत्याहाराः। तथा धारणा। द्विप्रकारं ध्यानम्। समाधिस्त्वेकरूपः । तत्राहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यदयार्जवक्षमाधृतिमिताहारशौचानि चेति यमा दश। तत्राहिंसा नाम मनोवाक्कायकर्मभिः सर्वभूतेषु सर्वदाऽक्लेशजननम्। सत्यं नाम मनोवाक्कायकर्मभिर्भूतहितयथार्थाभिभाषणम्। अस्तेयं नाम मनोवाक्कायकर्मभिः परद्रव्येषु नि:स्पृहता। ब्रह्मचर्यं नाम सर्वावस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः सर्वत्र मैथुनत्यागः । दया नाम सर्वभूतेषु सर्वत्रानुग्रहः । आर्जवं नाम मनोवाक्कायकर्मणां विहिताविहितेषु जनेषु प्रवृत्ती निवृत्तौ वा एकरूपत्वम्। क्षमा नाम प्रियाप्रियेषु सर्वेषु ताडनपूजनेषु सहनम्। धृतिनमार्थहानौ स्वेष्टबन्धुवियोगे तत्प्राप्तौ सर्वत्र चेत:स्थापनम्। मिताहारो नाम चतुर्थांशावशेषकसुस्न्निग्धमधुराहारः । शौचं नाम द्विविधं बाह्यमान्तरं चेति । तत्र मृज्जलाभ्यां बाह्यम्। मनःशुद्धिरान्तरम्। तदध्यात्मविद्यया लभ्यम् ॥

śāṇḍilyo ha vā atharvāṇaṃ papracchaātmalābhopāyabhūtamaṣṭāṅgayogamanubrūhīti । sa hovācātharvā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāṅgāni।tatra daśa yamāḥ। tathā niyamāḥ । āsanānyaṣṭau। trayaḥ prāṇāyāmāḥ। pañca pratyāhārāḥ। tathā dhāraṇā। dviprakāraṃ dhyānam। samādhistvekarūpaḥ । tatrāhiṃsāsatyāsteyabrahmacaryadayārjavakṣamādhṛtimitāhāraśaucāni ceti yamā daśa। tatrāhiṃsā nāma manovākkāyakarmabhiḥ sarvabhūteṣu sarvadā'kleśajananam। satyaṃ nāma manovākkāyakarmabhirbhūtahitayathārthābhibhāṣaṇam। asteyaṃ nāma manovākkāyakarmabhiḥ paradravyeṣu ni:spṛhatā। brahmacaryaṃ nāma sarvāvasthāsu manovākkāyakarmabhiḥ sarvatra maithunatyāgaḥ । dayā nāma sarvabhūteṣu sarvatrānugrahaḥ । ārjavaṃ nāma manovākkāyakarmaṇāṃ vihitāvihiteṣu janeṣu pravṛttī nivṛttau vā ekarūpatvam। kṣamā nāma priyāpriyeṣu sarveṣu tāḍanapūjaneṣu sahanam। dhṛtinamārthahānau sveṣṭabandhuviyoge tatprāptau sarvatra ceta:sthāpanam। mitāhāro nāma caturthāṃśāvaśeṣakasusnnigdhamadhurāhāraḥ । śaucaṃ nāma dvividhaṃ bāhyamāntaraṃ ceti । tatra mṛjjalābhyāṃ bāhyam। manaḥśuddhirāntaram। tadadhyātmavidyayā labhyam ॥

तपःसन्तोषास्तिक्यदानेश्वरपूजनसिद्धान्तश्रवणह्रीमतिजपव्रतानि दश नियमाः। तत्र तपो नाम विध्युक्तकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः शरीरशोषणम्। संतोषो नाम यदृच्छालाभसंतुष्टिः। आस्तिक्यं नाम वेदोक्तधर्माधर्मेषु विश्वासः । दानं नाम न्यायार्जितस्य धनधान्यादेः श्रद्धया-र्थिभ्यः प्रदानम्। ईश्वरपूजनं नाम प्रसन्नस्वभावेन यथाशक्ति विष्णुरुद्रादिपूजनम्। सिद्धान्तश्र-वणं नाम वेदान्तार्थविचारः ।ह्रीर्नाम वेदलौकिकमार्गकुत्सितकर्मणि लज्जा ।मतिर्नाम वेदवि-हितकर्ममार्गेषु श्रद्धा जपो नाम विधि वद्गुपदिष्टवेदाविरुद्धमन्त्राभ्यासः । तदिद्वविधं वाचिकं मानसं चेति । मानसं तुमनसा ध्यानयुक्तम्।वाचिकं द्विविधमुच्चैरुपांशुभेदेन। उच्चैंरुच्चारणं यथोक्तफलम्। उपांशु सहस्त्रगुणम्। मानसं कोटिगुणम्। व्रतं नाम वेदोक्तविधिनिषेधानुष्ठा-ननैयत्यम् ॥

tapaḥsantoṣāstikyadāneśvarapūjanasiddhāntaśravaṇahrīmatijapavratāni daśa niyamāḥ। tatra tapo nāma vidhyuktakṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ śarīraśoṣaṇam। saṃtoṣo nāma yadṛcchālābhasaṃtuṣṭiḥ। āstikyaṃ nāma vedoktadharmādharmeṣu viśvāsaḥ । dānaṃ nāma nyāyārjitasya dhanadhānyādeḥ śraddhayā-rthibhyaḥ pradānam। īśvarapūjanaṃ nāma prasannasvabhāvena yathāśakti viṣṇurudrādipūjanam। siddhāntaśra-vaṇaṃ nāma vedāntārthavicāraḥ ।hrīrnāma vedalaukikamārgakutsitakarmaṇi lajjā ।matirnāma vedavi-hitakarmamārgeṣu śraddhā japo nāma vidhi vadgupadiṣṭavedāviruddhamantrābhyāsaḥ । tadidvavidhaṃ vācikaṃ mānasaṃ ceti । mānasaṃ tumanasā dhyānayuktam।vācikaṃ dvividhamuccairupāṃśubhedena। uccaiṃruccāraṇaṃ yathoktaphalam। upāṃśu sahastraguṇam। mānasaṃ koṭiguṇam। vrataṃ nāma vedoktavidhiniṣedhānuṣṭhā-nanaiyatyam ॥

स्वस्तिकगोमुखपद्मवीरसिंहभद्रमुक्तमयूराख्यान्यासनान्यष्टौ।स्वस्तिकं नाम जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले उभे। ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥

svastikagomukhapadmavīrasiṃhabhadramuktamayūrākhyānyāsanānyaṣṭau।svastikaṃ nāma jānūrvorantare samyakkṛtvā pādatale ubhe। ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate ॥

सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् । दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखं यथा ॥

savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet । dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhaṃ yathā ॥

अङ्गुष्ठेन निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण च। ऊर्वोरुपरि शाण्डिल्य कृत्वा पादतले उभे। पद्मासनं भवेदेतत्सर्वेषामपि पूजितम्॥

aṅguṣṭhena nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa ca। ūrvorupari śāṇḍilya kṛtvā pādatale ubhe। padmāsanaṃ bhavedetatsarveṣāmapi pūjitam॥

एकं पादमथैकस्मिन्विन्यस्योरुणि संस्थितः । इतरस्मिंस्तथा चोरुं वीरासनमुदीरितम् ॥

ekaṃ pādamathaikasminvinyasyoruṇi saṃsthitaḥ । itarasmiṃstathā coruṃ vīrāsanamudīritam ॥

दक्षिणं सव्यगुल्फेन दक्षिणेन तथेतरम्। हस्तौ च जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीश्च प्रसार्य च ॥

dakṣiṇaṃ savyagulphena dakṣiṇena tathetaram। hastau ca jānvoḥ saṃsthāpya svāṅgulīśca prasārya ca ॥

व्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः । सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगिभिः सदा ॥

vyāttavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ । siṃhāsanaṃ bhavedetatpūjitaṃ yogibhiḥ sadā ॥

योनि वामेन संपीड्य मेढ्रादुपरि दक्षिणम्। भ्रूमध्ये च मनोलक्ष्यं सिद्धासनमिदं भवेत्॥

yoni vāmena saṃpīḍya meḍhrādupari dakṣiṇam। bhrūmadhye ca manolakṣyaṃ siddhāsanamidaṃ bhavet॥

गुल्फौ तु वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् । पादपार्श्वे तु पाणिभ्यां दृढं बद्धा सुनिश्चलम्। भद्रासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम्॥

gulphau tu vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet । pādapārśve tu pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhā suniścalam। bhadrāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham॥

संपीडय सीविनीं सूक्ष्मां गुल्फेनैव तु सव्यतः । सव्यं दक्षिणगुल्फेन मुक्तासनमुदीरितम् ॥

saṃpīḍaya sīvinīṃ sūkṣmāṃ gulphenaiva tu savyataḥ । savyaṃ dakṣiṇagulphena muktāsanamudīritam ॥

अवष्टभ्य धरां सम्यक्तलाभ्यां तु करद्वयोः । हस्तयोः कूर्परौ चापि स्थापयेन्नाभिपार्श्वयोः ॥

avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ tu karadvayoḥ । hastayoḥ kūrparau cāpi sthāpayennābhipārśvayoḥ ॥

समुन्नतशिरः पादो दण्डवद्व्यम्नि संस्थितः । मयूरासनमेतत्तु सर्वपापप्रणाशनम्॥

samunnataśiraḥ pādo daṇḍavadvyamni saṃsthitaḥ । mayūrāsanametattu sarvapāpapraṇāśanam॥

शरीरान्तर्गताः सर्वे रोगा विनश्यन्ति। विषाणि जीर्यन्ते ॥

śarīrāntargatāḥ sarve rogā vinaśyanti। viṣāṇi jīryante ॥

येन केनासनेन सुखधारणं भवत्यशक्तस्तत्समाचरेत् ॥

yena kenāsanena sukhadhāraṇaṃ bhavatyaśaktastatsamācaret ॥

येनासनं विजितं जगत्त्रयं तेन विजितं भवति ॥ १४॥

yenāsanaṃ vijitaṃ jagattrayaṃ tena vijitaṃ bhavati ॥ 14॥

यमनियमासनाभ्यासयुक्तः पुरुषः प्राणायामं चरेत् । तेन नाड्यः शुद्धा भवन्ति ॥

yamaniyamāsanābhyāsayuktaḥ puruṣaḥ prāṇāyāmaṃ caret । tena nāḍyaḥ śuddhā bhavanti ॥

अथ हैनमथर्वाणं शाण्डिल्य: पप्रच्छ केनोपायेन नाड्यः शुद्धाः स्युः । नाडयः कतिसंख्या-काः । तासामुत्पत्तिः कीदृशी। तासु कति वायवस्तिष्ठन्ति । तेषां कानि स्थानानि । तत्कर्माणि कानि। देहे यानि यानि विज्ञातव्यानि तत्सर्वं मे ब्रूहीति ॥

atha hainamatharvāṇaṃ śāṇḍilya: papraccha kenopāyena nāḍyaḥ śuddhāḥ syuḥ । nāḍayaḥ katisaṃkhyā-kāḥ । tāsāmutpattiḥ kīdṛśī। tāsu kati vāyavastiṣṭhanti । teṣāṃ kāni sthānāni । tatkarmāṇi kāni। dehe yāni yāni vijñātavyāni tatsarvaṃ me brūhīti ॥

स होवाचाथर्वा । अथेदं शरीरं षण्णवत्यङ्गुलात्मकं भवति । शरीरात्प्राणो द्वादशाङ्गुला-धिको भवति ॥

sa hovācātharvā । athedaṃ śarīraṃ ṣaṇṇavatyaṅgulātmakaṃ bhavati । śarīrātprāṇo dvādaśāṅgulā-dhiko bhavati ॥

शरीरस्थं प्राणमग्निना सह योगाभ्यासेन समं न्यूनं वा यः करोति स योगिपुङ्गवो भवति ।।

śarīrasthaṃ prāṇamagninā saha yogābhyāsena samaṃ nyūnaṃ vā yaḥ karoti sa yogipuṅgavo bhavati ।।