Kaushītaki brāhmaṇopaniṣad

चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्ष्यमाण आरुणिं वन्वे । स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं । हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमुताहो बोद्धवा तस्य मा लोके धास्यसीति । स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्यभौ गमिष्याव इति। स हसमित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्राम उपायानीति। तं होवाच ब्रह्मार्घोऽसि गौतम यो मानमुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥

citro ha vai gārgyāyaṇiryakṣyamāṇa āruṇiṃ vanve । sa ha putraṃ śvetaketuṃ prajighāya yājayeti । taṃ । hāsīnaṃ papraccha gautamasya putrāste saṃvṛtaṃ loke yasminmādhāsyasyanyamutāho boddhavā tasya mā loke dhāsyasīti । sa hovāca nāhametadveda hantācāryaṃ pṛcchānīti । sa ha pitaramāsādya papracchetīti mā prākṣītkathaṃ pratibravāṇīti । sa hovācāhamapyetanna veda sadasyeva vayaṃ svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare dadatyehyabhau gamiṣyāva iti। sa hasamitpāṇiścitraṃ gārgyāyaṇiṃ praticakrāma upāyānīti। taṃ hovāca brahmārgho'si gautama yo mānamupāgā ehi tvā jñapayiṣyāmīti ॥

स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति। तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते। अथापरपक्षे न प्रजनयति। एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम्। तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिबूयाद्विचक्षणादतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा संतद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम्। तेन सत्येन तपसरस्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते ॥

sa hovāca ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti। teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate। athāparapakṣe na prajanayati। etadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaścandramāstaṃ yatpratyāha tamatisṛjate'tha ya enaṃ pratyāhatamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo vā pataṅgo vā śakunirvā śārdūlo vā siṃho vā matsyo vā paraśvā vā puruṣo vānyo vaiteṣu sthāneṣu pratyājāyate yathākarma yathāvidyam। tamāgataṃ pṛcchati ko'sīti taṃ pratibūyādvicakṣaṇādatavo reta ābhṛtaṃ pañcadaśātprasūtātpitryāvatastanmā puṃsi kartaryeyadhvaṃ puṃsā kartrā mātari mā niṣiktaḥ sa jāyamāna upajāyamāno dvādaśa trayodaśa upamāso dvādaśatrayodaśena pitrā saṃtadvidehaṃ tanma ṛtavo martyava ārabhadhvam। tena satyena tapasarasyārtavo'smi ko'si tvamasmīti tamatisṛjate ॥

स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्य आरो ह्नदो मुहूर्तोऽन्येष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजा: पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः। अम्बया नद्यस्तमित्थंविदा गच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विरजां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥

sa etaṃ devayānaṃ panthānamāsādyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ tasya ha vā etasya brahmalokasya āro hnado muhūrto'nyeṣṭihā virajā nadīlyo vṛkṣaḥ sālajyaṃ saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau । vibhupramitaṃ vicakṣaṇā''sandyamitaujā: paryaṅkaḥ priyā ca mānasī pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyāvayatau vai ca jagānyambāścāmbāvayavīścāpsarasaḥ। ambayā nadyastamitthaṃvidā gacchati taṃ brahmā hābhidhāvata mama yaśasā virajāṃ vā ayaṃ nadīṃ prāpanna vā ayaṃ jarayiṣyatīti ॥

तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतियन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्यहस्तास्तं ब्रह्मालंकारेणालंकुर्वन्ति स ब्रह्मालंकारेणालंकृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्माभिप्रैति स आगच्छत्यारं ह्नदं तं मनसाऽत्येति। तमित्वा संप्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्विहेष्टिहास्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति। तत्सुकृतदुष्कृते धुनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्नथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वंद्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति ॥

taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratiyanti śataṃ cūrṇahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ śataṃ phalahastāḥ śatamāñjanahastāḥ śataṃ mālyahastāstaṃ brahmālaṃkāreṇālaṃkurvanti sa brahmālaṃkāreṇālaṃkṛto brahma vidvānbrahmābhipraiti sa āgacchatyāraṃ hnadaṃ taṃ manasā'tyeti। tamitvā saṃprativido majjanti sa āgacchati muhūrtānviheṣṭihāste'smādapadravanti sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ manasaivātyeti। tatsukṛtaduṣkṛte dhunute । tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayannathacakre paryavekṣata, evamahorātre paryavekṣata evaṃ sukṛtaduṣkṛte sarvāṇi ca dvaṃdvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto brahma vidvānbrahmaivābhipraiti ॥

स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, स आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं वृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैतनौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाकररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छत्यमितौजसं पर्यङ्कं से प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथंतरे अनुच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्ये ऋचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनेवाग्र आरोहति । तं ब्रह्मा पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिबूयात् ॥

sa āgacchatīlyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati, sa āgacchati sālajyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahmarasaḥ praviśati, sa āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchati । indraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ vṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau śyaitanaudhase cāparau vairūpavairāje anūcyete śākararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa āgacchatyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ se prāṇastasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau śrīścerā cāparau bṛhadrathaṃtare anucye bhadrayajñāyajñīye śīrṣaṇye ṛcaśca sāmāni ca prācīnātānāni yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītha upaśrīḥ śrīrupabarhaṇaṃ tasminbrahmāste tamitthaṃvitpādenevāgra ārohati । taṃ brahmā pṛcchati ko'sīti taṃ pratibūyāt ॥

ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः संभूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्य भूतस्य भूतस्यात्मा त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोऽहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति बूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सथ यद्देवाश्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाऽभिव्या ह्नियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह। तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तम् यजूदरः सामशिरा आसावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति स विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति । तमाह केन मे पौंस्यानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात्। केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकानीति मनसेति केन गन्धानिति प्राणेनेत्येव ब्रूयात्। केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति कैन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजातिमित्युपस्थेनेति। केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमाह। आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणो जितिय व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥

ṛturasmyārtavo'smyākāśādyoneḥ saṃbhūto bhāryā etatsaṃvatsarasya tejobhūtasya bhūtasya bhūtasya bhūtasyātmā tvamātmāsi yastvamasi so'hamasmīti tamāha ko'hamasmīti satyamiti būyātkiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsatha yaddevāśca prāṇāśca tattyaṃ tadetayā vācā'bhivyā hniyate satyamityetāvadidaṃ sarvamidaṃ sarvamasi । ityevainaṃ tadāha। tadetadṛkślokenābhyuktam yajūdaraḥ sāmaśirā āsāvṛṅmūrtiravyayaḥ । sa brahmeti sa vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahāniti । tamāha kena me pauṃsyāni nāmānyāpnotīti prāṇeneti brūyāt। kena strīnāmānīti vāceti kena napuṃsakānīti manaseti kena gandhāniti prāṇenetyeva brūyāt। kena rūpāṇīti cakṣuṣeti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti jihvayeti kaina karmāṇīti hastābhyāmiti kena sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti kenānandaṃ ratiṃ prajātimityupastheneti। kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayeti brūyāttamāha। āpo vai khalu me hyasāvayaṃ te loka iti sā yā brahmaṇo jitiya vyaṣṭistāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya evaṃ veda ॥

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्टी चक्षुर्गोप्नु श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति। य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति। एष धर्मों याचितो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥

prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ vākpariveṣṭī cakṣurgopnu śrotraṃ saṃśrāvayitṛ tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti । tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti। ya evainaṃ purastātpratyācakṣīrasta evainamupamantrayante dadāma ta iti। eṣa dharmoṃ yācito bhavati । anyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti ॥

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्गयस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्थे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्थे तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाये बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥

prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgayastasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo vākparastāccakṣurārunthe cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ parastātprāṇa ārunthe tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāye baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ya evainaṃ purastātpratyācakṣīrasta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācito bhavatyanyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti ॥

अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमूह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योत्पूय दक्षिणं जान्धाच्य स्न्नुवेण वा चमसेन वा कं सेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नाम देवताऽवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा। प्राणो नाम देवताऽवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवताऽवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवताऽवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा। मनो नाम देवताऽवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुधां तस्यै स्वाहा । प्रज्ञा नाम देवताऽवरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुधां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्नायाज्यलेपेनाङ्गान्यनु विमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥

athāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyātpaurṇamāsyāṃ vā'māvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre'gnimupasamādhāya parisamūhya paristīrya paryukṣyotpūya dakṣiṇaṃ jāndhācya snnuveṇa vā camasena vā kaṃ sena vaitā ājyāhutīrjuhoti vāṅnāma devatā'varodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā। prāṇo nāma devatā'varodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā । cakṣurnāma devatā'varodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā । śrotraṃ nāma devatā'varodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā। mano nāma devatā'varodhinī sā me'muṣmādidamavarudhāṃ tasyai svāhā । prajñā nāma devatā'varodhinī sā me'muṣmādidamavarudhāṃ tasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighnāyājyalepenāṅgānyanu vimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ bravīta dūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva ॥

अथातो दैवः स्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। प्राणं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। श्रोत्रं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा। मनस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायान्यलेपेनाङ्गान्यनु विमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य संस्पर्श जिगमिषेदपि वाताद्वा संभाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥

athāto daivaḥ smaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā eṣāṃ vai teṣāmevaikasminparvaṇyagnimupasamādhāyaitayaivāvṛtaitā ājyāhutīrjuhoti vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā। prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā । cakṣuste mayi juhomyasau svāhā। śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā। manaste mayi juhomyasau svāhā । prajñāṃ te mayi juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyānyalepenāṅgānyanu vimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajya saṃsparśa jigamiṣedapi vātādvā saṃbhāṣamāṇastiṣṭhetpriyo haiva bhavati smaranti haivāsya ॥

अथातः सांयमनं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एते अनन्ते अमृताहुती जाग्रच्च स्वपंश्च संततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यर्थ या अन्याः आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं १ जुहवांचक्रुः ॥

athātaḥ sāṃyamanaṃ prātardanamāntaramagnihotramiti cācakṣate yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti । yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti । ete anante amṛtāhutī jāgracca svapaṃśca saṃtatamavyavacchinnaṃ juhotyartha yā anyāḥ āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi bhavantyetaddha vai pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ 1 juhavāṃcakruḥ ॥

उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गारस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयायाभ्यर्चन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयाय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयाय संनमन्ते तच्छीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान् सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मय ऋड्मयं होता ऋड्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद ॥

ukthaṃ brahmeti ha smāha śuṣkabhṛṅgārastadṛgityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śreṣṭhayāyābhyarcante tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śreṣṭhayāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śreṣṭhayāya saṃnamante tacchīrityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta tadyathaitacchāstrāṇāṃ śrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamaṃ bhavati । tathaivaivaṃ vidvān sarveṣāṃ bhūtānāṃ śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati । tametamaiṣṭakaṃ karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurmayaṃ pravayati yajurmaya ṛḍmayaṃ hotā ṛḍmaye sāmamayamudgātā sa eṣa sarvasyai trayīvidyāyā ātmaiṣa u evāsyātmā etadātmā bhavati ya evaṃ veda ॥

अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाऽप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृड्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते ॥

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti yajñopavītaṃ kṛtvā'pa ācamya trirudapātraṃ prasicyodyantamādityamupatiṣṭheta vargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā madhye santamurgo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā'staṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛḍdhīti । yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte ॥

अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशाने माऽहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति नुजातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्त्र ऋचो जपित्वा माऽस्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥

atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇābhyāṃ vākpratyasyati yatte susīmaṃ hṛdayamadhi candramasi śritaṃ tenāmṛtatvasyeśāne mā'haṃ pautramaghaṃ rudamiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ praitīti nujātaputrasyāthājātaputrasyāpyāyasva sametu te saṃ te payāṃsi samu yantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstistra ṛco japitvā mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate ॥

अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजाऽसि विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्बाह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन । मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुर्वग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु माऽस्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājā'si vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena । mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kurvagniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravakṣeṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravakṣīyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartanta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate ॥

अथ संवेश्यञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माऽहं पौत्रमधं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति ॥

atha saṃveśyañjāyāyai hṛdayamabhimṛśedyatte susīme hṛdaye hitamantaḥ prajāpatau manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ tena mā'haṃ pautramadhaṃ rudamiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ pretīti ॥

अथ प्रोष्यायन्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत्। अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा त्वं पुत्र माविध स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्टयै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये माच्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र ते नाम्ना मूर्धानमवजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्नाद्रवां त्वा हिंकारेणाभि हिं करोमीति त्रिमूर्धानमभि हिं कुर्यात्॥

atha proṣyāyanputrasya mūrdhānamabhimṛśet। aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase। ātmā tvaṃ putra māvidha sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti। aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava tejo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇādariṣṭayai tena tvā parigṛhṇāmyasāviti nāmāsya gṛhṇātyathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasmai prayandhi maghavannṛjīṣinnitīndra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti savye mācchitthā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo jīva putra te nāmnā mūrdhānamavajighrāmyasāviti trirmūrdhānamavajighnādravāṃ tvā hiṃkāreṇābhi hiṃ karomīti trimūrdhānamabhi hiṃ kuryāt॥

अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्चलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो दृश्यतेऽथैतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते। अथैतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्विद्योततेऽथैतन्मियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायु प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवत-मथाध्यात्मम्॥

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnircalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo gacchati vāyu prāṇa etadvai brahma dīpyate yadādityo dṛśyate'thaitanmiyate yanna dṛśyate tasya candramasameva tejo gacchati vāyu prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate। athaitanmiyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo gacchati vāyu prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidvidyotate'thaitanmiyate yanna vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyu prāṇaḥ । tā vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau mṛtā na mṛcchante tasmādeva u punarudīrata ityadhidaivata-mathādhyātmam॥

एतदै ब्रा दीप्यते चद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य पन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्त्र ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवता: प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा दव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणौ दक्षिणशोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम्। अथ य एनं द्विषन्ति यांचे स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते ॥

etadai brā dīpyate cadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya pana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yantra dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatā: prāṇameva praviśya prāṇe mṛtā na mṛcchante tasmā dava u punarudīrate tadyadiha vā evaṃ vidvāṃsa ubhau parvatāvabhipravarteyātāṃ tustūrṣamāṇau dakṣiṇaśottaraśca na haivainaṃ stṛṇvīyātām। atha ya enaṃ dviṣanti yāṃce svayaṃ dveṣṭi ta enaṃ sarve parimriyante ॥

अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्यारुभूतं शिश्येऽथैनद्वाप्रविवेश तद्वाचा वदच्छिश्य एव। अथैनच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिश्य एवार्थेनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिश्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिश्य एवाथैनत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंभूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः। ते वायुप्रतिष्ठा आकाशात्मानः स्वरीयुस्तथो एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंभूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति से वायुप्रतिष्ठ आकाशात्मा स्वरेति स तद्भवति यत्रैते देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवति यदमृता देवाः ।।

athāto niḥśreyasādānaṃ sarvā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānāḥ । asmāccharīrāduccakramustadyārubhūtaṃ śiśye'thainadvāpraviveśa tadvācā vadacchiśya eva। athainaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiśya evārthenacchrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiśya evāthainanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiśya evāthainatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau te devāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya sahaitaiḥ sarvairasmāllokāduccakramuḥ। te vāyupratiṣṭhā ākāśātmānaḥ svarīyustatho evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya sahaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati se vāyupratiṣṭha ākāśātmā svareti sa tadbhavati yatraite devāstatprāpya tadamṛto bhavati yadamṛtā devāḥ ।।

अथातः पितापुत्रीयं संप्रदानमिति चाचक्षते। पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा संप्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वाऽस्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं में त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दद्ध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः। श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पिता अन्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः। सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः। आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता, आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता, इत्यास्ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः। अथ दक्षिणावत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पिताऽनुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववे क्षते पाणिनाऽन्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वगीँल्लोकान्कामानाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयायदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥

athātaḥ pitāputrīyaṃ saṃpradānamiti cācakṣate। pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā saṃpracchannaḥ svayaṃ śyeta etya putra upariṣṭādabhinipadyate, indriyairasyendriyāṇi saṃspṛśyāpi vā'syābhimukhata evāsītāthāsmai saṃprayacchati vācaṃ meṃ tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi daddha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha iti putraḥ । cakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ। śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putraḥ । mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi dadha iti putraḥ । annarasānme tvayi dadhānīti pitā annarasāṃste mayi dadha iti putraḥ । karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ। sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ। ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā, ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putraḥ । ityā me tvayi dadhānīti pitā, ityāste mayi dadha iti putraḥ । dhiyo vijñātavyaṃ kāmānme tvayi dadhānīti pitā dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putraḥ। atha dakṣiṇāvatprāṅupaniṣkrāmati taṃ pitā'numantrayate yaśo brahmavarcasamannādyaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamaṃsamanvave kṣate pāṇinā'ntardhāya vasanāntena vā pracchādya svagī~llokānkāmānāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetpari vā vrajedyadyu vai preyāyadevainaṃ samāpayati tathā samāpayitavyo bhavati tathā samāpayitavyo bhavati ॥

प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम। युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच। प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव में वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमवरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय। सत्यं हीन्द्रः स होवाच। मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः संधा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान्। तस्य मे तत्र न लोम च मा मीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवर्धन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति ।।

pratardano ha daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma। yuddhena ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca। pratardana varaṃ te dadānīti sa hovāca pratardanaḥ । tvameva meṃ vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca । na vai varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyevamavaro vai kila ma iti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya। satyaṃ hīndraḥ sa hovāca। māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye । yanmāṃ vijānīyāt । triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamarunmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ saṃdhā atikramya divi prahlādīyānatṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakhāñjān। tasya me tatra na loma ca mā mīyate । sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca karmaṇā loko mīyate । na mātṛvadhena na pitṛvardhana na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ ca na cakṛṣo mukhānnīlaṃ vettīti ।।

स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ते मामायुरमृतमित्युपास्स्व। आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवामृतम्। यावद्धयस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिँल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यं संकल्पम्। स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिँल्लोक एति। आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्ग लोके। तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यातुमित्येकभूयं वै प्राणाः। एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति। वाचं वदन्तीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवम् हैवैतदिति हेन्द्र उवाच। अस्ति वेव प्राणानां निःश्रेयसमिति ॥

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā te māmāyuramṛtamityupāssva। āyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa evāmṛtam। yāvaddhayasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ । prāṇena hyevāmuṣmi~lloke'mṛtatvamāpnoti । prajñayā satyaṃ saṃkalpam। sa yo mamāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmi~lloka eti। āpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarga loke। taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti । na hi kaścana śaknuyātsakadvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyātumityekabhūyaṃ vai prāṇāḥ। ekaikametāni sarvāṇyeva prajñāpayanti। vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti । cakṣuḥ paśyatsarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantīti । evam haivaitaditi hendra uvāca। asti veva prāṇānāṃ niḥśreyasamiti ॥

जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति। एवं हि पश्याम इति। अथ खलु प्राण एवं प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत। यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा से प्राणः। सह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः। एतद्विज्ञानम्। यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं में कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति। तदैनं वाक्सवैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वे रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते । यथाग्नेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः। तस्यैषैव सिद्धिः एतद्विज्ञानम्। यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य संमोहं न्येति तदाहुः । उदक़मीच्चित्तम्। न शृणोति न पश्यति न वाचा वदति न घ्यायल्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वे रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैध्यनैः सहाप्येति यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा याथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ।।

jīvati vāgapeto mūkānhi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānhi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānhi paśyāmo jīvati manopeto bālānhi paśyāmo jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna iti। evaṃ hi paśyāma iti। atha khalu prāṇa evaṃ prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati । tasmādetadevo'thamupāsīta। yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā se prāṇaḥ। saha hyetāvasmiñśarīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiḥ। etadvijñānam। yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ meṃ kaṃcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati। tadainaṃ vāksavairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarve rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti । sa yadā pratibudhyate । yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ। tasyaiṣaiva siddhiḥ etadvijñānam। yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalyaṃ nyetya saṃmohaṃ nyeti tadāhuḥ । udaka़mīccittam। na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na ghyāyalyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarve rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvaidhyanaiḥ sahāpyeti yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yāthāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ ।।

स यदाऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिवि सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्श-ब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्शब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यानान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः। यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा से प्राणः सह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोक्रामतः। अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः॥

sa yadā'smāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati vāgasmātsarvāṇi nāmānyabhivi sṛjate । vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smātsarvāngandhānabhivisṛjate prāṇena sarvāngandhānāpnoti cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramasmātsarvāñśa-bdānabhivisṛjate śrotreṇa sarvāñśabdānāpnoti mano'smātsarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiḥ। yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā se prāṇaḥ saha hyetāvasmiñśarīre vasataḥ sahokrāmataḥ। atha khalu yathā'syai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ॥

वागेवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा। घ्राणमेवास्या एकमङ्गमदूळं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तस्य रूपं परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमदूहंळे तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तस्या अन्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमदूह्ळ तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रोपस्थ एवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञेवास्या एकमङ्गमदूह्ळं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥

vāgevāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā। ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamadūḻaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tasya rūpaṃ parastātpativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūhaṃḻe tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamadūhḻa tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha evāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tayorityā parastātprativihitā bhūtamātrā prajñevāsyā ekamaṅgamadūhḻaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā ॥

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति। प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाशब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ।।

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti। prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāśabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti ।।

न हि प्रज्ञापेता वा नाम किंचन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र में मनोऽभूदित्याह। नाहमेतन्नाम प्रज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र में मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राङ्गासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षु रूपं किंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह। नाहमेतद्रूपं प्रज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र में मनोऽभूदित्याह। नाहमेतं शब्दं प्रज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेता जिह्वाऽन्नरसं कंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह। नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञाससिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं दुःखं किंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखं दु:खं प्रज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजाति कांचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राङ्गासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां कांचन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह। नाहमेतामित्यां प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेता धी: काचन सिध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥

na hi prajñāpetā vā nāma kiṃcana prajñāpayet । anyatra meṃ mano'bhūdityāha। nāhametannāma prajñāsiṣamiti। na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kaṃcana prajñāpayedanyatra meṃ mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prāṅgāsiṣamiti । na hi prajñāpetaṃ cakṣu rūpaṃ kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha। nāhametadrūpaṃ prajñāsiṣamiti na prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kaṃcana prajñāpayedanyatra meṃ mano'bhūdityāha। nāhametaṃ śabdaṃ prajñāsiṣamiti nahi prajñāpetā jihvā'nnarasaṃ kaṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha। nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na prajñāpetau hastau karma kiṃcana prajñāpayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsasiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatsukhaṃ du:khaṃ prajñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ ratiṃ prajāti kāṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha । nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prāṅgāsiṣamiti na hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāṃcana prajñāpayetāmanyatra me mano'bhūdityāha। nāhametāmityāṃ prājñāsiṣamiti। na hi prajñāpetā dhī: kācana sidhyenna prajñātavyaṃ prajñāyeta ॥

नवाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसस्य विज्ञातार विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातार विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यात्रेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात्। न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः ॥

navācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidyaṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāra vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāra vidyānnānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyātretyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyāt। na mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāt । tā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ ॥

न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिध्येत् । नो एतन्नना, तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पितो नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एवं प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्। एष ह्येवैनं साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एवं उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेशः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ॥

na hyanyatarato rūpaṃ kiṃcana sidhyet । no etannanā, tadyathā rathasyāreṣu nemirarpito nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa evaṃ prajñātmānando'jaro'mṛtaḥ । na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā kanīyān। eṣa hyevainaṃ sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣata evaṃ u evainamasādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate । eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśaḥ sa ma ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt ॥

अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचान:संस्पृष्ट आस सोऽवददुशीनरेषु स वसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशिविदेहेष्विति स हाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजातशत्रुः । सहस्त्रं दद्मस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ।।

atha gārgyo ha vai bālākiranūcāna:saṃspṛṣṭa āsa so'vadaduśīnareṣu sa vasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti sa hājātaśatruṃ kāśyametyovāca । brahma te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ । sahastraṃ dadmasta ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti ।।

स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः। बृहन्माण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ। bṛhanmāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सोमो राजाऽन्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ somo rājā'nnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo mevamupāste'nnasyātmā bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिः । नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhiḥ । no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravartate ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते। जिष्णुर्ह वापराजयिष्णुरन्यतस्त्यजायी भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste। jiṣṇurha vāparājayiṣṇuranyatastyajāyī bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिसंवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिहैंवान्वेष भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmisaṃvādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahihaiṃvānveṣa bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा नाम्न आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न आत्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्॥

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā nāmna ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmna ātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmam॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्श पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśa puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate nāpratirūpaḥ ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्वितीयवान्भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyādvitīyavānbhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एवं स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालासंमोहमेति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no evaṃ svayaṃ nāsya prajā purā kālāsaṃmohameti ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिसंवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एवं स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmisaṃvādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no evaṃ svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुतः स्वप्यया चरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति से यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ट्याय यम्यते ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatpuruṣaḥ sutaḥ svapyayā carati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa iti se yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭyāya yamyate ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन्युरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचा-जातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा नाम्न आत्माऽग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣanyuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācā-jātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā nāmna ātmā'gnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati ॥

स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavatīti

तत उह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुः । एतावन्नु बालाका ३ इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते प्रवाणीति । स होवाच। यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव तस्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत्। एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवद्व्राज तो ह सुप्तं पुरुषमाजग्मतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचके।बृहन्याण्डरवासः सोमराजन्निति । स ह तूष्णीमेव शिश्ये। तत उ हैनं यष्टयाविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्टक्वैतदभूत्कुत एतदागा३इदिति । तत उ ह वालाकिर्न विजज्ञौ ॥

tata uha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruḥ । etāvannu bālākā 3 i ityetāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai kila mā samavādayiṣṭhā brahma te pravāṇīti । sa hovāca। yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva tasyādyatkṣatriyo brāhmaṇamupanayet। ehi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravadvrāja to ha suptaṃ puruṣamājagmatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcake।bṛhanyāṇḍaravāsaḥ somarājanniti । sa ha tūṣṇīmeva śiśye। tata u hainaṃ yaṣṭayāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ । kvaiṣa etadvālāke puruṣo'śayiṣṭakvaitadabhūtkuta etadāgā3iditi । tata u ha vālākirna vijajñau ॥

तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागादिति । हिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्त्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति। शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाऽग्नेर्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनैवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः तद्यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्यात्। विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्रज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आलोमध्य आनखेभ्यः

taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etatvālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadāgāditi । hitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti tadyathā sahastradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhanti। śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati । yadā suptaḥ svapnaṃ na kaṃcana paśyatyasminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathā'gnervalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭheranaivamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ tadyathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syāt। viśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāya evamevaiṣa prajña ātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomadhya ānakhebhyaḥ

तमेतमात्मामेनत आत्मानोऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः । तद्यथा श्रेष्ठी स्वर्भुङ्न्क्ते यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्न्क्ते। एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो। भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसूरा अभिबभूवु। स यदा विजज्ञेऽथ हत्वाऽसुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय तथो एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥

tametamātmāmenata ātmāno'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ । tadyathā śreṣṭhī svarbhuṅnkte yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅnkte। evaṃ vai tamātmānameta ātmāno। bhuñjanti । sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasūrā abhibabhūvu। sa yadā vijajñe'tha hatvā'surānvijitya sarveṣāṃ devānāṃ śreṣṭhayaṃ svārājyamādhipatyaṃ parīyāya tatho evaivaṃ vidvānsarvānpāpmano'pahatya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śreṣṭhayaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda ॥