Shandilya Upanishad śā Upanishad, Verse 30
Shandilya Upanishad śā (śāṇḍilyopaniṣad)
Verse 30
आस्यनासिकाकण्ठनाभिपादाङ्गुष्ठद्वयकुण्डल्यधश्चोर्ध्वभागेषु प्राण: संचरति श्रोत्राक्षि-कटिगुल्फघ्राणगलस्फिग्देशेषु व्यानः संचरति। गुदमेढ्रोरुजानूदरवृषणकटिजङ्घानाभिगु-दाग्न्यगारेष्वपानः संचरति । सर्वसंधिस्थ उदानः। पादहस्तयोरपि सर्वगात्रेषु सर्वव्यापी समानः। भुक्तान्नरसादिकं गात्रेऽग्निना सह व्यापयन्द्विसप्ततिसहस्त्रेषु नाडीमार्गेषु चरन्समानवायुरग्निना सह साङ्गोपाङ्गकलेवरं व्याप्नोति । नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थ्यादिसंभवाः । तुन्दस्थं जलमन्नं च रसादिषु समीरितं तुन्दमध्यगतः प्राणस्तानि पृथक्कुर्यात्। अग्नेरुपरि जलं स्थाप्य जलोपर्य-न्नादीनि संस्थाप्य स्वयमपानं संप्राप्य तेनैव सह मारुतः प्रयाति देहमध्यगतं ज्वलनम्। वायुना पालितो वह्निरपानेन शनैर्देहमध्ये ज्वलति । ज्वलनो ज्वालाभिः प्राणेन कोष्ठमध्यगतं जलमत्यु-ष्णमकरोत् । जलोपरि समर्पितव्यञ्जनसंयुक्तमन्नं वह्निसंयुक्तवारिणा पक्वमकरोत् । तेन स्वेदमूत्रजलरक्तवीर्यरूपरसपुरीषादिकं प्राणः पृथक्कुर्यात् । समानवायुना सह सर्वासु नाडीषु रसं व्यापयञ्छ्वासरूपेण देहे वायुश्चरति। नवभिर्व्योमरन्धैः शरीरस्य वायवः कुर्वन्ति विण्मूत्रादिविसर्जनम्। निश्वासोच्छ्वासकासश्च प्राणकर्मोच्यते । विण्मूत्रादिविसर्जनमपानवा-युकर्म । हानोपादानचेष्टादि व्यानकर्म। देहस्योन्नयनादिकमुदानकर्म। शरीरपोषणादिकं समानकर्म। उद्गारादि नागकर्म । निमीलनादि कूर्मकर्म । क्षुत्करणं कृकरकर्म । तन्द्रा देवदत्त-कर्म। श्लेष्मादि धनञ्जयकर्म ॥
āsyanāsikākaṇṭhanābhipādāṅguṣṭhadvayakuṇḍalyadhaścordhvabhāgeṣu prāṇa: saṃcarati śrotrākṣi-kaṭigulphaghrāṇagalasphigdeśeṣu vyānaḥ saṃcarati। gudameḍhrorujānūdaravṛṣaṇakaṭijaṅghānābhigu-dāgnyagāreṣvapānaḥ saṃcarati । sarvasaṃdhistha udānaḥ। pādahastayorapi sarvagātreṣu sarvavyāpī samānaḥ। bhuktānnarasādikaṃ gātre'gninā saha vyāpayandvisaptatisahastreṣu nāḍīmārgeṣu caransamānavāyuragninā saha sāṅgopāṅgakalevaraṃ vyāpnoti । nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthyādisaṃbhavāḥ । tundasthaṃ jalamannaṃ ca rasādiṣu samīritaṃ tundamadhyagataḥ prāṇastāni pṛthakkuryāt। agnerupari jalaṃ sthāpya jaloparya-nnādīni saṃsthāpya svayamapānaṃ saṃprāpya tenaiva saha mārutaḥ prayāti dehamadhyagataṃ jvalanam। vāyunā pālito vahnirapānena śanairdehamadhye jvalati । jvalano jvālābhiḥ prāṇena koṣṭhamadhyagataṃ jalamatyu-ṣṇamakarot । jalopari samarpitavyañjanasaṃyuktamannaṃ vahnisaṃyuktavāriṇā pakvamakarot । tena svedamūtrajalaraktavīryarūparasapurīṣādikaṃ prāṇaḥ pṛthakkuryāt । samānavāyunā saha sarvāsu nāḍīṣu rasaṃ vyāpayañchvāsarūpeṇa dehe vāyuścarati। navabhirvyomarandhaiḥ śarīrasya vāyavaḥ kurvanti viṇmūtrādivisarjanam। niśvāsocchvāsakāsaśca prāṇakarmocyate । viṇmūtrādivisarjanamapānavā-yukarma । hānopādānaceṣṭādi vyānakarma। dehasyonnayanādikamudānakarma। śarīrapoṣaṇādikaṃ samānakarma। udgārādi nāgakarma । nimīlanādi kūrmakarma । kṣutkaraṇaṃ kṛkarakarma । tandrā devadatta-karma। śleṣmādi dhanañjayakarma ॥
Sanskrit text, transliteration and translation form the scripture layer. Explanations and the 3-Lens Guide are AI-assisted study aids. How we source and translate texts
Further study: Upanishads reader's guide · Vedantic glossary (Atman, Brahman, Karma, Dharma, Moksha) · All chapters of Upanishads